Πώς η τεχνολογία και τα social media αλλάζουν τη λήψη πολιτικών αποφάσεων Ανάγνωση άρθρου

 

Το τέλος της «εποχής των ειδικών»

Για αιώνες, η πολιτική λήψη αποφάσεων βασιζόταν σε ένα μείγμα θεσμών, ειδικών γνώσεων και συμβουλών από πρόσωπα με κύρος. Ο «ειδικός» –επιστήμονας, τεχνοκράτης, σύμβουλος πολιτικής– είχε έναν κεντρικό ρόλο, καθώς η πολυπλοκότητα των ζητημάτων απαιτούσε γνώσεις πέρα από τον μέσο πολίτη. Ωστόσο, η ανάδυση της ψηφιακής εποχής και η έκρηξη των social media φαίνεται να έχουν μεταβάλει αυτή την ισορροπία. Ζούμε, όπως λένε αρκετοί αναλυτές, στο «τέλος της εποχής των ειδικών».

Η ιστορική κληρονομιά της «τεχνοκρατίας»

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πίστη στην επιστήμη και στην τεχνοκρατική διαχείριση ενισχύθηκε σημαντικά. Από την οικονομική πολιτική ως την υγειονομική στρατηγική, οι κυβερνήσεις στηρίζονταν σε ειδικούς που είχαν λόγο καθοριστικό. Η γνώμη του «εμπειρογνώμονα» θεωρείτο ουδέτερη, τεκμηριωμένη και συχνά υπεράνω ιδεολογιών.

Η «έκρηξη πληροφορίας» και η αποδυνάμωση της αυθεντίας

Με το διαδίκτυο, και ιδιαίτερα με τα social media, η πληροφορία έγινε μαζικά προσβάσιμη. Αυτό είχε δύο συνέπειες:

1. Δημοκρατικοποίηση της γνώσης – Ο καθένας μπορεί να βρει άρθρα, μελέτες ή απόψεις που στο παρελθόν βρίσκονταν αποκλειστικά σε βιβλιοθήκες ή εξειδικευμένα περιοδικά.

2. Σχετικοποίηση της αυθεντίας – Η φωνή του ειδικού χάνεται σε ένα περιβάλλον όπου ένας χρήστης με εκατοντάδες χιλιάδες followers μπορεί να έχει μεγαλύτερη επιρροή από έναν πανεπιστημιακό με δεκαετίες έρευνας.

Social media: Από τη γνώση στην εντύπωση

Τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν με λογική «προβολής» και όχι «τεκμηρίωσης». Ο αλγόριθμος προωθεί ό,τι προκαλεί συναίσθημα – θυμό, φόβο, ενθουσιασμό – και όχι ό,τι είναι περισσότερο επιστημονικά ακριβές. Έτσι, μια απλή φράση, ένα meme ή ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων μπορεί να αποκτήσει πολιτική βαρύτητα μεγαλύτερη από μια λεπτομερή έκθεση ενός ερευνητικού ιδρύματος.

Παραδείγματα από την πραγματικότητα

• Πανδημία COVID-19: Οι ειδικοί στην επιδημιολογία βρέθηκαν αντιμέτωποι με πλημμυρίδα «εναλλακτικών αφηγημάτων» που κυκλοφορούσαν στα social media, οδηγώντας πολλούς πολίτες να εμπιστευτούν influencers ή διαδικτυακές κοινότητες αντί για επιστήμονες.

• Κλιματική αλλαγή: Παρά την ισχυρή συναίνεση της επιστημονικής κοινότητας, μικρές αλλά δυνατές φωνές στο διαδίκτυο καλλιεργούν αμφιβολίες, με αποτέλεσμα η πολιτική δράση να καθυστερεί ή να διαστρεβλώνεται.

• Πολιτικές εκστρατείες: Πολιτικοί πλέον επενδύουν περισσότερο σε επικοινωνιακές στρατηγικές TikTok και Instagram, παρά σε τεχνοκρατικές αναλύσεις.

Από την «εξειδίκευση» στην «αμεσότητα»

Το νέο πολιτικό οικοσύστημα ευνοεί την αμεσότητα:

• Ο πολίτης περιμένει απαντήσεις γρήγορες, απλές και επικοινωνιακά ελκυστικές.

• Οι πολιτικοί συχνά παρακάμπτουν τους ειδικούς για να «μιλήσουν απευθείας στον λαό».

• Η αξία της τεκμηριωμένης γνώσης συρρικνώνεται, ενώ αυξάνεται η επιρροή του «storytelling».

Κίνδυνοι και προκλήσεις

Η αποδυνάμωση του ρόλου των ειδικών δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους:

• Λάθος πολιτικές αποφάσεις που βασίζονται σε εντυπώσεις και όχι σε δεδομένα.

• Πόλωση και διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

• Αποδυνάμωση της επιστήμης ως οδηγού κοινωνικής προόδου.

Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι μονόπλευρη: η πρόσβαση στη γνώση δίνει σε πολίτες και κοινωνικά κινήματα εργαλεία να αμφισβητήσουν κατεστημένα συμφέροντα και να προωθήσουν θετικές αλλαγές.

Προς μια νέα ισορροπία

Η «εποχή των ειδικών» ίσως να μην έχει τελειώσει πλήρως· μάλλον μετασχηματίζεται. Οι ειδικοί οφείλουν να επικοινωνούν καλύτερα, με σαφήνεια και διαφάνεια, ώστε να κερδίζουν εμπιστοσύνη. Οι πολιτικοί χρειάζονται μηχανισμούς που συνδυάζουν τη γνώση των τεχνοκρατών με την αμεσότητα της ψηφιακής επικοινωνίας.

Το μεγάλο στοίχημα είναι αν θα καταφέρουμε να βρούμε ένα νέο μοντέλο όπου η επιστημονική τεκμηρίωση δεν θα παρακάμπτεται, αλλά θα συνυπάρχει με την αμεσότητα και τη συμμετοχικότητα που ζητούν οι κοινωνίες της ψηφιακής εποχής.

Η τεχνολογία και τα social media άλλαξαν ριζικά τον τρόπο που διαμορφώνονται οι πολιτικές αποφάσεις. Ο ρόλος των ειδικών δεν είναι πια αυτονόητος, αλλά χρειάζεται αναδιαμόρφωση. Το κρίσιμο ερώτημα για το μέλλον είναι: θα ζήσουμε σε μια δημοκρατία που βασίζεται στη γνώση ή σε μια πολιτική σκηνή που καθορίζεται από το «ποιος φωνάζει πιο δυνατά»;

Το τέλος της “εποχής των ειδικών”: στοιχεία, μελέτες και παραδείγματα

Η ιδέα ότι οι ειδικοί —επιστήμονες, τεχνοκράτες, έγκυροι θεσμικοί φορείς— έχουν το κύριο ή αποκλειστικό βάρος στη διαμόρφωση πολιτικών αποφάσεων έχει ήδη αρχίσει να ανατρέπεται. Παρακάτω αναλύονται με βάθος οι μηχανισμοί αυτής της αλλαγής και παρουσιάζονται εμπειρικές μελέτες / παραδείγματα.

Μηχανισμοί της αλλαγής

Για να καταλάβουμε πώς αλλάζει ο ρόλος των ειδικών, είναι χρήσιμο να ξεχωρίσουμε μερικούς μηχανισμούς:

1. Δημοκρατικοποίηση της πληροφορίας
   Το διαδίκτυο επιτρέπει σε πολύ μεγαλύτερο πλήθος ανθρώπων να έχουν πρόσβαση σε επιστημονικά δεδομένα, μελέτες, αναλύσεις — κάποιες αξιόπιστες, άλλες λιγότερο.

2. Επιτάχυνση της διάδοσης της πληροφορίας και του ψευδούς
   Χάρη στα social media, ακόμη και μη τεκμηριωμένες ιδέες ή θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να διαδοθούν ταχύτατα.

3. Αλγόριθμοι, μετρήσεις (likes, shares, retweets)
   Η “προτίμηση” ή “ενθάρρυνση” του κοινού μέσα από τις μετρήσεις αυτές μπορεί να ενισχύσει ορισμένα μηνύματα — ακόμη και αν δεν έχουν τεκμηρίωση.

4. Ινφλουένσερς / influencers και μικρο-διασημότητες
   Άνθρωποι χωρίς επίσημο κύρος αλλά με μεγάλη διαδικτυακή απήχηση μπορούν να γίνουν πηγές επιρροής, συχνά πιο γρήγορες και πιο άμεσες στην επικοινωνία.

5. Πολιτικοί και κομματικοί κύκλοι που εκμεταλλεύονται την αμφισβήτηση ειδικών
   Όχι πάντα από κακή πρόθεση: συχνά για πολιτική εκλογή, για την διατήρηση βάσης υποστήριξης, ή για να διευρύνουν την επιρροή τους.

6. Πολιτισμικές αλλαγές στην εμπιστοσύνη
   Ο κόσμος γίνεται πιο δυσπιστικός προς “αυθεντίες” — είτε λόγω σκανδάλων, είτε λόγω πληροφορίας που δείχνει ότι οι ειδικοί μπορεί να έχουν λάθη ή έχουν συμφέροντα.

Μελέτες και παραδείγματα

Παρακάτω μερικές μελέτες / έρευνες και πραγματικά παραδείγματα που δείχνουν πώς αυτά τα φαινόμενα λειτουργούν:

Περίπτωση	Τι έδειξε / Πώς λειτουργεί	Επιπτώσεις στην πολιτική απόφαση / δημόσια υγεία / περιβάλλον
“From YouTube to Parliament: the dual role of political influencers in shaping climate change discourse” (Vallström & Törnberg, 2025)	Η περίπτωση της Elsa Widding στη Σουηδία: πολιτικός με διαδικτυακή παρουσία ως influencer, που αμφισβητεί την κλιματική αλλαγή. Μέσω ανάλυσης των ομιλιών της στο YouTube / podcast (2019-2023), το άρθρο δείχνει πώς οικοδομεί μια συλλογική ταυτότητα (identity) αμφισβήτησης των ειδικών, χρησιμοποιώντας τεχνικές που μοιάζουν με επιστημονική ανάλυση αλλά παραμορφωμένες. Taylor & Francis Online	Η πολιτική ατζέντα επηρεάζεται: η Widding καταφέρνει να πάρει ψήφους, να ενσωματωθεί σε κοινοβουλευτικούς κύκλους, και να επηρεάσει δημόσιο λόγο. Επιδρά αρνητικά στην εμπιστοσύνη προς τους κλιματικούς επιστήμονες και στον σχεδιασμό πολιτικών για το κλίμα.
Environmental case studies: Social Media’s Influence on Public Opinion and Policy (Journal of Jurivox, 2024)	Ανάλυση περιβαλλοντικών εκστρατειών — για παράδειγμα, βιωσιμότητα, αποψίλωση δασών, μόλυνση. Το άρθρο δείχνει πώς η κοινωνική πίεση μέσω social media αυξάνει την ευαισθητοποίηση, πιέζει θεσμούς να λάβουν μέτρα. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει προβλήματα με misinformation και “echo chambers” όπου απλώς επιβεβαιώνονται υπάρχουσες θέσεις. researchcorridor.org	Πολιτικές ανακοινώσεις / νομοσχέδια για περιβαλλοντική προστασία τείνουν να αντιδρούν πιο γρήγορα όταν υπάρχει online πίεση ή καμπάνιες πολιτών, παρά όταν στηρίζονται μόνο σε εκθέσεις ειδικών.
Influencers και βιώσιμη κατανάλωση (Villkaite-Vaitone et al., 2024)	Μελέτη 427 καταναλωτών: οι followers συχνότερα υιοθετούν πιο βιώσιμες καταναλωτικές πρακτικές εάν ο influencer έχει αξιοπιστία· η αντίδραση εξαρτάται από το πόσο “αξιόπιστος” φαντάζει ο influencer. MDPI	Επηρεάζεται η αγορά: προϊόντα “πράσινα” ή με περιβαλλοντικό αποτύπωμα προωθούνται μέσω influencers. Αυτό με τη σειρά του δημιουργεί πολιτικές/ρυθμιστικά κίνητρα (π.χ. φορολογικά κίνητρα, προδιαγραφές) για επιχειρήσεις.
Populism Versus Public Health: Lessons from Iran’s COVID-19 Crisis	Η μελέτη αναδεικνύει ότι στην Ιράν, η πολιτική αντίσταση στην εισαγωγή δυτικών εμβολίων και η προώθηση μη τεκμηριωμένων ιατρικών τεχνολογιών (λόγω ιδεολογικών / πολιτικών / θρησκευτικών λόγων) συσχετίζεται με μεγάλη υπερβάλλουσα θνησιμότητα (excess mortality). medrxiv.org	Επιστημονική γνώση αγνοήθηκε ή υποτιμήθηκε· το αποτέλεσμα ήταν πιο σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία. Ένα παράδειγμα όπου η παράκαμψη των ειδικών δεν ήταν απλώς θεωρητική, αλλά κόστισε ανθρώπινες ζωές.
“Far-right populists much more likely than the left to spread fake news” (Τörnberg, Chueri et al.)	Ανάλυση 32 εκατομμυρίων tweets από 8.198 βουλευτές σε 26 χώρες (2017-2022) έδειξε ότι οι πολιτικοί του εξτρεμιστικού-δεξιού φάσματος είναι πολύ πιο πιθανό να διαδίδουν “fake news” ή αναξιόπιστες πηγές. The Guardian	Η πολιτική υπέρ της “αξίας της αυθεντίας” και της εμπιστοσύνης στους ειδικούς υπονομεύεται: η δημόσια συζήτηση γεμίζει με ανακρίβειες · πολιτικές αποφάσεις ενδέχεται να βασιστούν σε λάθος ή παραπλανητικές πληροφορίες.
“Can ❤️s change minds? How social media influences public opinion and news circulation”	Πείραμα με συμμετέχοντες από ΗΠΑ, Ιταλία, Ιρλανδία (2020) που εξέτασε πώς τα social media “likes / reposts / endorsements” αλλάζουν την αντίληψη πολιτών σχετικά με πολιτικές για COVID-19. Όταν ένα μήνυμα που υποστηρίζει δημόσια υγεία είχε πολλές θετικές αντιδράσεις, οι άνθρωποι ήταν πιο πιθανό να το αποδεχτούν· αντίστοιχα για οικονομικά θέματα (χαλάρωση περιορισμών) όταν προβάλλονταν με υποστήριξη. The Conversation+1	Ο τρόπος παρουσίασης (πολύ περισσότερα likes, εμφανής υποστήριξη) επηρεάζει την πολιτική στάση του κοινού, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο ή την εγκυρότητα των ειδικών.
Racial Disinformation, Populism and Associated Stereotypes during COVID in Ευρώπη	Μελέτη που εξέτασε 239 “racial hoaxes” (ψεύτικες ειδήσεις με ρατσιστικό περιεχόμενο) κατά την πανδημία σε Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τέτοια ψευδή αφηγήματα μεγάλωναν με την κρίση, ενισχύοντας πολιτικές διακρίσεις και εχθρότητα προς μειονότητες. MDPI	Διαμορφώνονται πολιτικές/κοινωνικές αντιδράσεις βασισμένες σε φόβο, ξενοφοβία και τοπικιστικά στοιχεία, παρά σε επιστημονικές συζητήσεις. Ενεργοποιούνται μέτρα “ασφάλειας”, περιορισμοί, νόμοι για μετανάστευση που αντανακλούν περισσότερο φόβους παρά αποδεδειγμένα κινδύνους.

---

Πώς αυτές οι μελέτες δείχνουν την αλλαγή στην πολιτική διαδικασία

Από τα παραπάνω φαίνονται μερικά “μοτίβα”:

• Ατζέντα πολιτών / κοινωνίων: Όταν υπάρχει έντονο ενδιαφέρον πολιτών μέσω social media, αυτό μπορεί να επιβάλλει στην πολιτική να αντιδράσει, ακόμα κι αν οι ειδικοί δεν το έχουν προτείνει πρώτοι.

• Αντίδραση ειδικών: Σε πολλές περιπτώσεις, οι ειδικοί αναγκάζονται να απαντούν σε δημοφιλή δημοφιλή αφηγήματα, όχι μόνο να παράγουν γνώση.

• Κίνδυνος αποδυνάμωσης εμπιστοσύνης: Όταν “ειδικοί” παρουσιάζουν διαφορετικές / αντικρουόμενες απόψεις, ή όταν διαδίδεται misinformation, η εμπιστοσύνη στο σύνολο της επιστημονικής κοινότητας μειώνεται.

• Πίεση για πολιτικές που “βλέπουν” το κοινό: Πολιτικοί παίρνουν αποφάσεις με γνώμονα τη δημόσια γνώμη όπως διαμορφώνεται στα social media, φοβούμενοι πολιτικό κόστος, ακόμη κι αν αντιβαίνουν σε τεχνοκρατικές/επιστημονικές συστάσεις.

Παραδείγματα πραγματικής πολιτικής αλλαγής

• Αυστρία: Το «Corona Populism» του κόμματος FPÖ (Αυστροίας). Η μελέτη δείχνει πως όταν το κόμμα υιοθέτησε αμφισβητητικές θέσεις για τον COVID-19, κατάφερε να κερδίσει υποστηρικτές και να διαμορφώσει πολιτική ατζέντα, π.χ. διεκδικώντας χαλάρωση των περιορισμών, παρά τις προειδοποιήσεις ειδικών. arXiv

• Κιβώτιο WhatsApp και ιδιωτικές ομάδες στην Βρετανία: Μεταξύ των προκλήσεων κατά την πανδημία, μεγάλος όγκος misinformation περνούσε μέσω ιδιωτικών / μικρών ομάδων (π.χ. WhatsApp), όπου ήταν δύσκολο να ελεγχθεί ή να αντιμετωπιστεί από ειδικούς ή επίσημα μέσα. Αυτό περιγράφεται σε έρευνα της Επιτροπής Covid inquiry. The Guardian

• Επιρροή μέτρων likes / endorsements στη στάση πολιτών: Όπως στη μελέτη “Can ❤️s change minds?”, όπου τα likes επηρέαζαν την υποστήριξη ή αντίδραση πολιτών απέναντι σε lockdowns, περιορισμούς, δημόσια υγεία. Nieman Lab+1

Προκλήσεις στην επιστημονική / τεχνοκρατική συμβολή

Οι ειδικοί αντιμετωπίζουν αρκετές δυσκολίες:

• Ταχύτητα και συμβατότητα με τους ρυθμούς του διαδικτύου: Οι ειδικές μελέτες μπορεί να πάρουν μήνες ή χρόνια, ενώ στα social media τα πράγματα αλλάζουν κάθε μέρα.

• Κατανόηση / επικοινωνία: Πολύ τεχνική γλώσσα ή πολύ περίπλοκη ανάλυση δεν φτάνει στο ευρύ κοινό. Αν οι ειδικοί δεν μεταφέρουν τη γνώση με τρόπο κατανοητό και διαφανή, τότε το κενό θα καταλαμβάνεται από πιο φιλικά ή πιο προσιτά μηνύματα — έστω αν είναι λανθασμένα.

• Έλλειψη αντίστοιχου κινήτρου: Οι influencers / πολιτικοί βλέπουν άμεσα ανταμοιβή (followers, επιρροή, εκλογές)· οι ειδικοί πιο σπάνια.

• Καχυποψία / ιδεολογική πόλωση: Η διάβρωση της εμπιστοσύνης στους ειδικούς όταν αυτοί συνδέονται με “κατεστημένα” θεσμικά συμφέροντα, ή όταν εμφανίζονται ως “εκτός λαϊκού αισθήματος”.

Πιθανά μονοπάτια προσαρμογής και αντίδρασης

Το ότι η «εποχή των ειδικών» αλλάζει δεν σημαίνει απαραίτητα ότι χάνεται η αξία τους· αλλά πρέπει να προσαρμοστούν:

• Καλύτερη επικοινωνία: Οι επιστήμονες πρέπει να μάθουν να μεταφέρουν τη γνώση τους με τρόπο κατανοητό, σύντομο, πιο συναίσθημα αλλά τεκμηριωμένο.

• Διαφάνεια & λογοδοσία: Να γίνονται κατανοητά τα δεδομένα, τα ανοικτά στοιχεία, οι ασάφειες και τα περιθώρια σφάλματος.

• Συνεργασία με μέσα ενημέρωσης και πλατφόρμες social media: Για fact-checking, για προσβασιμότητα της γνώσης, για να προωθούνται μήπως οι ειδικοί όταν υπάρχει δημόσιο συμφέρον.

• Νομοθετικές / θεσμικές παρεμβάσεις: Κανονισμοί για την διακρίβωση πληροφοριών, για τη διαφάνεια των πλατφορμών· ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας.

Συμπεράσματα

• Η “εποχή των ειδικών” όπως την ξέραμε —εκεί που οι ειδικοί σε ένα δωμάτιο αποφάσιζαν “πίσω από τις κλειστές πόρτες”, οι πολίτες απλώς αποδέχονταν— φαίνεται ότι τελειώνει.

• Όχι επειδή η γνώση παύει να έχει αξία, αλλά επειδή πλέον η γνώση δεν είναι μονοπώλιο· η δημόσια, ψηφιακή σφαίρα διεκδικεί λόγο, και συχνά αυτός ο λόγος υπερτερεί σε ταχύτητα ή συναισθηματική απήχηση.

• Το κρίσιμο είναι να βρεθεί μια νέα ισορροπία: οι αποφάσεις να παίρνονται βασιζόμενες σε τεκμηριωμένη γνώση, αλλά με επίγνωση της κοινωνικής πραγματικότητας, των επιθυμιών / ανησυχιών πολιτών, και του πως διαμορφώνονται οι απόψεις μέσω ψηφιακής επικοινωνίας.

Διαβάστε εδώ περισσότερα παραπλήσια θέματα