Η Θεία πλήξη και η δημιουργία του κόσμου: Μια ανθρωπομορφική ερμηνεία με αστεία διάθεση... Ανάγνωση άρθρου

Πρόκειται για φιλοσοφική/θεολογική ανάλυση και όχι για προσηλυτισμό.

Περίληψη

Στην παρούσα «έρευνα» εξετάζουμε την υποτιμημένη αλλά φιλοσοφικά ενδιαφέρουσα υπόθεση ότι η δημιουργία του κόσμου δεν υπήρξε προϊόν αγάπης, αναγκαιότητας ή απεριόριστης σοφίας, αλλά αποτέλεσμα… πλήξης. Υποστηρίζουμε ότι, υπό ανθρωπομορφικούς όρους, ο Θεός βρέθηκε σε κατάσταση αιώνιας ανίας και, όπως κάθε νοήμων ον, αποφάσισε να «φτιάξει κάτι να ασχολείται».¹

Εισαγωγή

Πριν την αρχή του χρόνου, πριν τον χωροχρόνο, πριν ακόμη εφευρεθεί η έννοια «να βάλουμε μπρος τα πράγματα», υπήρχε μόνο Εκείνος: ο Άχρονος, ο Παντοδύναμος, ο… απεριόριστα διαθέσιμος. Η κατάσταση αυτή, ενώ φαινομενικά τέλεια, μπορεί υπό ανθρωπομορφική προσέγγιση, να παρουσιάζει ένα υπαρξιακό μειονέκτημα: καμία έκπληξη.²

Η Θεία Πλήξη

Η πλήξη, σε ανθρώπινη μορφή, μας ωθεί σε καταστροφές μικρής κλίμακας (ξεκινώντας νέες σειρές στο Netflix χωρίς να τελειώσουμε τις παλιές). Η θεία πλήξη, όμως, μπορεί να οδηγήσει σε δημιουργίες κοσμικής κλίμακας. Φανταστείτε έναν Θεό να αναστενάζει στην αιωνιότητα και να σκέφτεται:

«Ωραία όλα αυτά… αλλά μήπως να βάλω λίγο δράμα; Κάνα δυο εκρήξεις; Ένα-δυο δισεκατομμύρια γαλαξίες;»

Το Θείο Εργαστήριο

Σύμφωνα με την υπόθεσή μας, η Δημιουργία ξεκίνησε ως σειρά δοκιμών:

• Σύμπαν μόνο από φως,  ωραίο, αλλά λίγο μονότονο.

• Σύμπαν μόνο από ήχο,  κατέληξε σε κάτι σαν αιώνιο φεστιβάλ heavy metal, απορρίφθηκε.

• Σύμπαν από καθαρή σκέψη,  πολύ φιλοσοφικό, δεν είχε δράση.

• Και τελικά: ένα σύμπαν με ύλη, ενέργεια, νόμους φυσικής, και κάτι ζωντανό για να αναρωτιέται τι στο καλό συμβαίνει.³

Η Άφιξη του Ανθρώπου

Εδώ η θεία δημιουργικότητα χτύπησε κόκκινο: πλάσματα ικανά να ανακαλύπτουν το Θεό και να διαφωνούν γι’ Αυτόν… αιώνια. Ο Θεός πλέον είχε θεατές, κριτικούς και ερασιτέχνες θεολόγους να Τον απασχολούν.

«Τέλειο! Θα κάθονται να γράφουν για Μένα, να διαφωνούν, να φτιάχνουν δόγματα και αιρέσεις… και θα γεμίζει η αιωνιότητα ιστορίες!»

Πριν υπάρξει χρόνος, πριν υπάρξει χώρος, πριν ακόμη δημιουργηθεί η ίδια η έννοια του «πριν», υπήρχε μόνο Αυτός: ο Άχρονος, ο Άπειρος, ο Τέλειος.¹ Ένα Είναι που δεν είχε αρχή, δεν είχε τέλος, και δεν είχε τίποτα να Του λείπει.

Κι όμως, μέσα στην απέραντη ακινησία της αιωνιότητας, κάτι σαν σκέψη άρχισε να κυλά. Όχι επιθυμία (γιατί τι να επιθυμήσει το Απόλυτο;²), ούτε ανάγκη. Ίσως, αν το έβλεπε κανείς με ανθρώπινους όρους, να το έλεγε… πλήξη.

Όχι η κοσμική ανία που μας πιάνει ένα μεσημέρι Κυριακής, αλλά μια Θεία Πλήξη: η αίσθηση ότι, αν και όλα είναι τέλεια, τίποτα δεν κινείται, τίποτα δεν αλλάζει.³ Και τότε, ο Θεός ,  ή η Συνείδηση του Παντός  συλλογίστηκε:

«Ας φτιάξω κάτι. Κάτι ζωντανό, απρόβλεπτο… να δω τι θα γίνει.»

Έτσι γεννήθηκε η Ιδέα της Δημιουργίας. Όχι ως εντολή, ούτε ως εργασία, αλλά σαν παιχνίδι⁴. Ένα θείο εργαστήριο όπου οι πρώτες δοκιμές κόσμων γεννιούνταν και διαλύονταν σαν φούσκες μέσα σε άπειρη θάλασσα.

Σ’ αυτή την κοσμική παιδική χαρά, ο Θεός πειραματίστηκε με κάθε πιθανή εκδοχή: κόσμους από καθαρό φως, κόσμους μόνο από ήχο, σύμπαντα που κατέρρεαν πριν περάσει μια στιγμή, άλλα που έμεναν παγωμένα για πάντα.⁵ Και τότε ήρθε η απόφαση:

«Αυτόν εδώ θα τον κρατήσω. Θα του βάλω αστέρια, γαλαξίες, πλανήτες… και κάτι ακόμη: πλάσματα που θα αναρωτιούνται γιατί υπάρχουν.»

Ο χρόνος άρχισε να κυλά, ο χώρος να απλώνεται, το κενό να γεννά φως. Η ζωή εμφανίστηκε, πρώτα απλή, ύστερα πιο περίπλοκη. Όμως κάτι έλειπε.

«Θέλω θεατές. Κάποιον να βλέπει το έργο, να γελάει, να κλαίει, να με δοξάζει ή να με βρίζει.»

Κι έτσι ήρθε ο άνθρωπος: το πιο περίεργο πείραμα. Ον που μπορεί να χτίσει ναούς και να γράψει συμφωνίες, αλλά και να ανάψει φωτιές πολέμου. Ον που μπορεί να πει «Δόξα τω Θεώ» και «Δεν υπάρχει Θεός» στην ίδια μέρα.⁶

Αιώνες αργότερα, οι θεολόγοι θα πουν ότι η Δημιουργία είναι πράξη αγάπης⁷, οι φιλόσοφοι ότι είναι αναγκαιότητα της ύπαρξης⁸, και οι ποιητές ότι είναι θείο παιχνίδι⁹. Αλλά ίσως, βαθιά μέσα στο μυστήριο, να υπάρχει κάτι απλούστερο: μια θεία περιέργεια, ένα κοσμικό «να δούμε τι θα γίνει».

Και ίσως, όταν όλα τελειώσουν, Εκείνος να χαμογελάσει, να μαζέψει τον χρόνο και τον χώρο σαν κουβέρτα και να πει:

«Καθόλου άσχημα… ας ξαναπαίξουμε.» 

Συμπέρασμα

Η υπόθεση της θείας πλήξης δεν αναιρεί άλλες θεωρίες περί δημιουργίας· τις συμπληρώνει με μια δόση ψυχαγωγικού ρεαλισμού. Αν τελικά η αιτία της ύπαρξης είναι ότι ο Θεός… ήθελε κάτι να κάνει, τότε η ζωή μας αποκτά μια νέα διάσταση: είμαστε το κοσμικό Του χόμπι. Και όπως κάθε δημιουργός, πιθανόν να χαρεί, να απογοητευτεί, ή να πει:

«Καλή φάση… αλλά την επόμενη φορά θα το κάνω λίγο διαφορετικά.» 

Υποσημειώσεις

1. Ακαδημαϊκά δεν αποδεικνύεται, αλλά και ποιος μπορεί να μας σταματήσει να το υποθέσουμε;

2. Plotinus, Enneads, VI.9 — το Απόλυτο δεν αλλάζει· εμείς λέμε «ναι, και βαριέται κιόλας».

3. Σύμφωνα με τη θεωρία των πολλών συμπάντων, μπορεί να είμαστε η 3.874.233η προσπάθεια, απλώς η πρώτη που έμεινε ανοιχτή.

Υποσημειώσεις

1. Αριστοτέλης, «Μεταφυσικά», Βιβλίο Λ, περί του Ακινήτου Κινούντος.

2. Θωμάς Ακινάτης, Summa Theologiae, Prima Pars, Q2, άρθρο 3: ο Θεός είναι «Actus Purus» και δεν στερείται τίποτα.

3. Plotinus, Enneads, VI.9: η αιώνια αυτάρκεια της Μονάδας.

4. Ινδική φιλοσοφία: η έννοια του Lila (το «Θείο Παιχνίδι»), όπου η δημιουργία είναι παιχνίδι της θεότητας.

5. Stephen Hawking & Leonard Mlodinow, The Grand Design (2010), περί πληθώρας πιθανών συμπάντων.

6. Fyodor Dostoevsky, The Brothers Karamazov: «Αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέπονται» (και ταυτόχρονα, η ανθρώπινη αναζήτηση για νόημα).

7. Χριστιανική θεολογία: η δημιουργία ως «έκχυση αγάπης» (Catechism of the Catholic Church, §295).

8. Martin Heidegger, Sein und Zeit: το Είναι τείνει να εκδηλώνεται.

9. Jorge Luis Borges, «Η θεϊκή κωμωδία των δημιουργών» — ο κόσμος ως έργο τέχνης και παιχνίδι φαντασίας.