Η Ανακάλυψη και η Σημασία του Μηχανισμού των Αντικυθήρων Ανάγνωση άρθρου

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ένας αναλογικός υπολογιστής των αρχαίων Ελλήνων, ο οποίος χρησιμοποιούνταν για την πρόβλεψη αστρονομικών γεγονότων για περισσότερο από έναν αιώνα. Ήταν μια θεαματική συσκευή που δεν θα ξαναεμφανιζόταν για άλλα 2.000 χρόνια. Δεν χρησιμοποιεί ψηφιακά στοιχεία, αλλά ρόδες και γρανάζια.

Η Εύρεση

Η ανακάλυψή του ξεκίνησε την άνοιξη του 1900 στο Αιγαίο Πέλαγος. Μια ομάδα σφουγγαράδων από τη Σύμη, με καπετάνιο τον Δημήτριο Κοντό, αναγκάστηκε να αγκυροβολήσει λόγω κακοκαιρίας κοντά στη μικρή βραχώδη νήσο των Αντικυθήρων, μεταξύ Κρήτης και Πελοποννήσου. Ο δύτης Ηλίας Σταδιάτος, ντυμένος με βαρύ καμβά και χάλκινο κράνος, βυθίστηκε στα περίπου 150 πόδια (περίπου 46 μέτρα). Είδε μπερδεμένα σχήματα που τον έκαναν να νομίσει ότι είχε πέσει πάνω σε ομαδικό τάφο, αλλά επρόκειτο για μπρούντζινα αγάλματα.

Ο Κοντός επιβεβαίωσε την ανακάλυψη, ανεβαίνοντας στην επιφάνεια με ένα μπρούντζινο χέρι, πρασινισμένο από τη διάβρωση των αιώνων. Αυτό το γεγονός σηματοδότησε την πρώτη οργανωμένη υποβρύχια ανασκαφή στα ελληνικά ύδατα. Το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό εντάχθηκε στους δύτες, ανακτώντας αγάλματα, γυαλικά, νομίσματα και πολυάριθμα θραύσματα.

Το 1901, μεταξύ του φορτίου που ξεπακεταριζόταν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα, βρισκόταν και ένα ασήμαντο κομμάτι διαβρωμένου μπρούντζου και σάπιου ξύλου, το οποίο αρχικά απορρίφθηκε ως άχρηστο. Στις 17 Μαΐου 1902, ο μελετητής του μουσείου Βαλέριος Στάης εντόπισε κάτι εξαιρετικό να προβάλλει μέσα από την κρούστα: ένα μπρούντζινο γρανάζι με δόντια. Αυτή η ανακάλυψη άνοιξε την πόρτα σε ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της αρχαιολογίας.

Περιγραφή και Χρονολόγηση

Ο μηχανισμός χρονολογείται αρκετές δεκαετίες πριν από τη βύθιση του πλοίου (το δεύτερο τέταρτο του 1ου αιώνα π.Χ.), καθιστώντας τον άνω των 2.000 ετών.

Σήμερα, σώζονται μόλις 82 θραύσματα, περίπου το ένα τρίτο του αρχικού μηχανισμού. Ακόμη και σε αυτή την κατάσταση καταστροφής, τα θραύσματα διατηρούν 30 μπρούντζινα γρανάζια που συνδέονται μεταξύ τους. Το μεγαλύτερο έχει διάμετρο λίγο πάνω από 5 ίντσες (περίπου 12,7 εκ.). Τα επιζώντα κομμάτια φυλάσσονται στο Μουσείο της Αθήνας.

Σύγχρονη Έρευνα και Αποκατάσταση

Στις δεκαετίες του 1970, πρώιμες ακτινογραφικές μελέτες υπαινίχθηκαν την πολυπλοκότητα του μηχανισμού. Το πραγματικό άλμα έγινε το 2005, όταν μια κοινή ομάδα από τη Βρετανία και την Ελλάδα χρησιμοποίησε εξοπλισμό αιχμής, συμπεριλαμβανομένου ενός σαρωτή υπολογιστικής τομογραφίας (CT scanner) 12 τόνων, γνωστού ως Bladeunner. Χρησιμοποιήθηκε επίσης ένα σύστημα απεικόνισης ανάκλασης (reflectance imaging system) για την ανάκτηση αμυδρών χαρακτικών αόρατων με γυμνό μάτι.

Μέσα σε δύο εβδομάδες, η ομάδα αποκάλυψε όχι μόνο τα κρυμμένα γρανάζια, αλλά και χιλιάδες χαρακτήρες κειμένου χαραγμένους στις πλάκες.

Η Συμβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης

Η τεχνητή νοημοσύνη (AI) έπαιξε ρόλο στην αποκατάσταση. Ένα μοντέλο ονόματι Ιθάκη (Ithaca), που δημιουργήθηκε από την DeepMind, βοηθά στην αποκατάσταση σπασμένων ελληνικών επιγραφών. Ενώ από μόνο του προβλέπει τα ελλείποντα γράμματα με ακρίβεια περίπου 62%, όταν χρησιμοποιείται μαζί με ανθρώπους ιστορικούς, αυξάνει την ακρίβειά τους από 25% σε πάνω από 70%.

Το 2018, μια ομάδα του University College London (UCL) επεξεργάστηκε εκ νέου τα ακατέργαστα δεδομένα του 2005, διορθώνοντας στρεβλώσεις και συμπληρώνοντας χαμένες τομές (περίπου 25 από 3.000). Αυτή η ανακατασκευή όξυνε την εστίαση, επιβεβαιώνοντας αμφισβητούμενες αναγνώσεις.

Η Λειτουργία της Πίσω Όψης (Τα Γρανάζια που Σώθηκαν)

Η πίσω πλευρά του μηχανισμού είναι η πλευρά που έχει διατηρηθεί καλύτερα.

1. Ο Μετωνικός Κύκλος (Metonic Cycle): Ο πάνω επιλογέας είναι ένας σπειροειδής δίσκος που τυλίγεται πέντε φορές, σημειώνοντας 235 σεληνιακούς μήνες, δηλαδή τον 19ετή Μετωνικό κύκλο, ο οποίος κρατούσε τα ελληνικά σεληνοηλιακά ημερολόγια ευθυγραμμισμένα με τις εποχές. Δίπλα του υπάρχει ένας υπο-επιλογέας που μετρά 76 χρόνια, τον Καλιππικό κύκλο, ο οποίος αύξανε τη μακροπρόθεσμη ακρίβεια.
2. Ο Κύκλος Σάρος (Saros Cycle): Το κάτω μισό διαθέτει έναν άλλο σπειροειδή δίσκο με 223 σεληνιακούς μήνες, τον κύκλο Σάρος, ο οποίος είναι διάσημος για την πρόβλεψη των εκλείψεων.
3. Ο Κύκλος Εξέλιγμος (Exeligmos Cycle): Φωλιασμένος μέσα στον Σάρος είναι ένας μικρότερος επιλογέας που παρακολουθεί την εξέλιξη, έναν 54ετή τριπλό κύκλο Σάρος, ο οποίος διόρθωνε το υπόλοιπο των 8 ωρών σε κάθε κύκλο, διασφαλίζοντας την ακριβή χρονική στιγμή των εκλείψεων.
4. Οι Πανελλήνιοι Αγώνες: Ένας άλλος μικρός επιλογέας σημείωνε τετραετή διαστήματα για τους μεγάλους Πανελλήνιους Αγώνες.

Πρόβλεψη Εκλείψεων

Κάθε κελί στον σπειροειδή δίσκο του Σάρος που μπορεί να περιέχει μια έκλειψη φέρει ένα μικρό γλυπτό (σημείωμα) στα ελληνικά. Ένα γράμμα υποδεικνύει αν είναι σεληνιακή (Σ για Σελήνη) ή ηλιακή (Θ για Ήλιος). Ένα σύμβολο που μοιάζει με άγκυρα (μια συνένωση του ωμέγα και του ρο) σημαίνει ώρα, ακολουθούμενη από έναν αριθμό-γράμμα που υποδεικνύει τον χρόνο. Φράσεις όπως «της ημέρας» ή «της νυκτός» προειδοποιούσαν αν η έκλειψη θα ήταν ορατή από την Ελλάδα.

Τα κείμενα περιγράφουν λεπτομέρειες όπως η κατεύθυνση από την οποία θα ερχόταν η σκιά, πόσο από τον ήλιο ή τη σελήνη θα καλυπτόταν, ακόμη και ενδείξεις χρωμάτων που θα μπορούσαν να αναμένονται.

Πολιτιστική Ταυτότητα

Οι επιγραφές αποκάλυψαν επίσης ένα πολιτιστικό αποτύπωμα. Τα ονόματα των μηνών στον Μετωνικό δίσκο δεν ταίριαζαν με το γνωστό Αθηναϊκό ημερολόγιο, αλλά ανήκαν στην Κορινθιακή οικογένεια ημερολογίων, που χρησιμοποιούνταν στη Δυτική Ελλάδα, ιδιαίτερα στην Ήπειρο και την Κέρκυρα (Κόρκυρα).

Η Ανακατασκευή της Μπροστινής Όψης (Το Χαμένο Μισό)

Η μπροστινή όψη είναι πολύ λιγότερο πλήρης, με τα γρανάζια και τις πλάκες να έχουν χαθεί.

Οι Επιγραφές ως Σχέδιο Δόμησης

Οι επιγραφές του μπροστινού καλύμματος (που δημοσιεύτηκαν το 2016) είναι «χρυσός» για την ανακατασκευή. Δεν είναι ποιητικά αινίγματα, αλλά λίστες ακριβών πλανητικών σχέσεων για τους πέντε γνωστούς πλανήτες: Ερμή, Αφροδίτη, Άρη, Δία και Κρόνο. Οι επιγραφές καθορίζουν πόσοι συνοδικοί κύκλοι (φάσεις σε σχέση με τον ήλιο) αντιστοιχούν σε ακέραιους αριθμούς ετών και πλήρεις περιφορές μέσω του ζωδιακού κύκλου.

Ουσιαστικά, το κάλυμμα ορίζει τις ακέραιες αναλογίες που έπρεπε να αναπαράγουν οι χαμένες αμαξοστοιχίες γραναζιών. Οποιαδήποτε βιώσιμη ανακατασκευή έπρεπε να ικανοποιεί τρεις ταυτόχρονους περιορισμούς: μηχανικούς, μαθηματικούς (να ταιριάζουν με τις αναλογίες των επιγραφών) και χωρικούς (να χωράνε μέσα στο φυσικό πλαίσιο).

Η Εξέλιξη της Ανακατασκευής

Ο Michael T. Wright (στις αρχές της δεκαετίας του 2000) απέδειξε ότι η μπροστινή όψη μπορούσε να φέρει πλανητικές κινήσεις χρησιμοποιώντας τεχνικές που ταίριαζαν στην αρχαία ελληνική εργαλειοθήκη, όπως επικυκλικά γρανάζια και τον μηχανισμό πείρου και υποδοχής (pin and slot) για να αποτυπώσει την μη ομοιόμορφη κίνηση των πλανητών.

Το καθοριστικό άλμα ήρθε το 2021, όταν η ομάδα του UCL αποκάλυψε το «μοντέλο του κόσμου».

Η Αρχιτεκτονική του 2021 (UCL)

• Κεντρικό Σύστημα: Στην καρδιά του σχεδιασμού βρίσκεται ένας μικρός θόλος για τη Γη. Οι πλανητικές αμαξοστοιχίες γραναζιών είναι τυλιγμένες γύρω από αυτόν τον πυρήνα και οι έξοδοί τους καταλήγουν σε μια δέσμη λεπτών ενσωματωμένων σωλήνων στο κέντρο, που ονομάζεται Κεντρική Ομοαξονική Έξοδος (Central Coaxial Output - CCO).
• Περιορισμοί Χώρου: Οι σχεδιαστές συσκεύασαν εννέα στρώσεις γραναζιών σε έναν χώρο περίπου 0,59 ιντσών (1,5 εκ.). Μέρος αυτής της συσκευασίας ήταν η χρήση ενός «σάντουιτς» μεταξύ του μεγάλου τροχού κίνησης και του ορθογώνιου ιμάντα (strap).
• Κλίση: Το γεγονός ότι ο ιμάντας βρίσκεται σε κλίση 11° σε σχέση με τις ακτίνες δεν είναι λάθος, αλλά πλεονέκτημα, καθώς δίνει στον Ερμή και την Αφροδίτη ακριβώς την απαιτούμενη απόσταση για τα επικυκλικά τους μέρη.
• Εξοικονόμηση: Για να παραμείνει λεπτό το μοντέλο, υιοθετήθηκε η κοινή χρήση γραναζιών. Για παράδειγμα, ο Ήλιος μοιράζεται ένα γρανάζι (με την ένδειξη 52) με τον Κρόνο, και όλοι οι ανώτεροι πλανήτες (Άρης, Δίας, Κρόνος) αγκυροβολούνται στο ίδιο σταθερό γρανάζι 56.
• Επίλυση Γρίφων:
  • Άξονας D: Μια μυστηριώδης τρύπα σε ένα μπλοκ στον άξονα D λύθηκε: χρησιμοποιείται για να δρομολογήσει την τροφοδοσία του μέσου ήλιου (mean sun) μέσω μιας ράβδου για να φτάσει στον μηχανισμό φάσεων της Σελήνης.
  • Θραύσμα D: Το θραύσμα D, που διατηρεί έναν δίσκο καρφωμένο σε ένα γρανάζι 63 δοντιών, ταυτοποιήθηκε ως ο επικυκλικός πυρήνας της αμαξοστοιχίας της Αφροδίτης, με τον δίσκο να φέρει τον πείρο για τη λειτουργία πείρου και υποδοχής.
  • Άξονας B: Ένα εμφανές ρουλεμάν στον άξονα B υποστηρίζει ένα συμπαγές επικυκλικό σετ τεσσάρων γραναζιών για τους σεληνιακούς κόμβους.

Συνολικά, το μοντέλο του 2021 προσθέτει 34 νέα γρανάζια στα 35 που είχαν ήδη λογιστεί, φτάνοντας τα 69 γρανάζια.

Πώς Έβλεπαν οι Έλληνες τους Ουρανούς

Η πρόσοψη σχεδιάστηκε ως ομόκεντροι δακτύλιοι (αντί για αλληλοεπικαλυπτόμενους δείκτες), μειώνοντας τα προβλήματα παράλλαξης και ταιριάζοντας με τις επιγραφές που περιγράφουν έναν κόσμο διατεταγμένο σε δακτυλίους.

Η μπροστινή όψη εμφάνιζε εννέα στοιχεία ταυτόχρονα: τη Σελήνη, τους σεληνιακούς κόμβους, τον Ερμή, την Αφροδίτη, τον Ήλιο, τον Άρη, τον Δία, τον Κρόνο και την ημερομηνία.

Τα Κεντρικά Στοιχεία

• Γη/Κέντρο: Ένας μικροσκοπικός θόλος αντιπροσωπεύει τη Γη.
• Ήλιος: Ο Ήλιος σημειώνεται με μια χρυσή χάντρα και έναν δείκτη. Η κίνησή του δείχνει τις εποχές (εαρινή ισημερία στον Κριό, θερινό ηλιοστάσιο στον Καρκίνο, κ.λπ.).
• Σελήνη: Ένας δείκτης δείχνει τη θέση της Σελήνης στον ζωδιακό κύκλο. Μια σφαίρα μεγέθους μαρμάρου (μισή μαύρη, μισή λευκή, περίπου 0,25 ίντσες) γυρίζει για να δείχνει τις φάσεις της Σελήνης (πανσέληνος, νέα σελήνη). Η μηχανή δείχνει επίσης την ηλικία της Σελήνης (τις ημέρες από την τελευταία νέα σελήνη).
• Πλανήτες: Κάθε πλανήτης (Ερμής, Αφροδίτη, Άρης, Δίας, Κρόνος) φέρεται από μια χάντρα στον αντίστοιχο ομόκεντρο δακτύλιο. Οι δακτύλιοι φέρουν δείκτες για σημαντικά γεγονότα όπως συνόδους, αντιθέσεις (όταν οι εξωτερικοί πλανήτες είναι απέναντι από τον Ήλιο), μέγιστες απομακρύνσεις (για Ερμή/Αφροδίτη) και στάσεις (όπου ο πλανήτης φαίνεται να αντιστρέφει την πορεία του).

Ο Δείκτης του Δράκου και το Ημερολόγιο

• Το Χέρι του Δράκου (Dragon Hand): Ένας μακρύς, σαν φίδι, δείκτης που παρακολουθούσε τους σεληνιακούς κόμβους (τα δύο σημεία όπου η τροχιά της Σελήνης διασταυρώνεται με την πορεία του Ήλιου). Οι εκλείψεις μπορούν να συμβούν μόνο όταν ο Ήλιος είναι κοντά σε αυτούς τους κόμβους. Όταν ο Δράκος ευθυγραμμίζεται με τη χάντρα του Ήλιου μέσα σε τριγωνικά παράθυρα, η μηχανή σηματοδοτεί ότι έχει φτάσει η εποχή της έκλειψης.
• Το Παράπηγμα (Parapēgma): Γύρω από τους κινούμενους δακτυλίους βρίσκονται δύο σταθερές κλίμακες: ο ζωδιακός κύκλος και ο δακτύλιος του ημερολογίου. Μικρά γράμματα κατά μήκος του ζωδιακού κύκλου αντιστοιχούν σε γραμμές στους ορθογώνιους πίνακες πάνω και κάτω από τον επιλογέα. Αυτοί οι πίνακες περιέχουν το Παράπηγμα, έναν αρχαίο κατάλογο εποχιακών ουράνιων γεγονότων, όπως η πρώτη εμφάνιση ενός αστεριού την αυγή ή η τελευταία δύση το βράδυ. Η έκδοση του 2016 μέτρησε 42 καταχωρήσεις.

Χρήση

Για να χρησιμοποιήσει κάποιος τον μηχανισμό, θα έπρεπε να ρυθμίσει τον δακτύλιο της ημερομηνίας ώστε να ευθυγραμμιστεί με τον ζωδιακό κύκλο και στη συνέχεια να γυρίσει τη μανιβέλα. Με μια ματιά, ο χρήστης μπορούσε να διαβάσει τη θέση του Ήλιου (χρυσή χάντρα), τη φάση της Σελήνης (η σφαίρα), τις θέσεις των πλανητών στον ζωδιακό κύκλο και, αν ο Δράκος βρισκόταν κάτω από τον Ήλιο, αν πλησίαζε εποχή έκλειψης. Χρωματικές ενδείξεις χρησιμοποιήθηκαν για να διευκολύνουν την παρακολούθηση, με την Αφροδίτη να φέρει έναν βαθύ μπλε δείκτη και τον Ερμή έναν τυρκουάζ.

Η επιβεβαίωση ότι η ανακατασκευή λειτουργεί (τουλάχιστον σε χαρτί και σε προσομοίωση) μας επιτρέπει να αντιμετωπίζουμε πλέον ζητήματα πρακτικής μηχανικής, όπως η τριβή, η απόσταση και η φθορά.

Εδώ διαβάστε περσότερα όμοια θέματα.

Εγγραφή στο ενημερωτικό

Όνομα

Διεύθυνση email *