Η τελευταία μεγάλη μεταρρύθμιση που δεν τολμά κανείς: Η άρση της μονιμότητας στο Δημόσιο
Εισαγωγή
Κυριάκαρε και κάθε πολιτικέ που θέλεις να αφήσεις αποτύπωμα πραγματικής αλλαγής, αν θες να μείνεις στην Ιστορία, τόλμησε εκεί που όλοι σταματούν: αγωνίσου να αλλάξει το Σύνταγμα και να αρθεί η μονιμότητα (permanent tenure) των δημοσίων υπαλλήλων.
Γιατί η μονιμότητα, όπως καθιερώθηκε στο ελληνικό κράτος, δεν είναι πια εγγύηση ανεξαρτησίας ή δικαιοσύνης· έχει μετατραπεί σε εγγύηση ατιμωρησίας (impunity), αναποτελεσματικότητας (inefficiency) και ακινησίας (stagnation).
1. Η ιστορική ρίζα ενός καλού θεσμού που στράβωσε
Η συνταγματικά κατοχυρωμένη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων εισήχθη για να προστατεύσει τον κρατικό μηχανισμό από τις αυθαιρεσίες της εκάστοτε εξουσίας. Ήταν μια θεμελιώδης εγγύηση αμεροληψίας και ανεξαρτησίας της διοίκησης, ιδιαίτερα σε εποχές πολιτικής αστάθειας.
Όμως, με το πέρασμα των δεκαετιών, το μέτρο αυτό στράβωσε. Από μηχανισμός θεσμικής προστασίας έγινε ασπίδα για την αδράνεια, καθώς οι συνδικαλιστικοί μηχανισμοί και η πελατειακή λογική (a clientelistic/patronage-based mindset) το μετέτρεψαν σε δικαίωμα χωρίς υποχρέωση.
Σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ (OECD, 2022), η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες με την υψηλότερη δυσκαμψία απολύσεων (rigidity in dismissals) και με χαμηλή συχνότητα αξιολόγησης απόδοσης στον δημόσιο τομέα.
2. Το Δημόσιο ως χώρος χωρίς κίνητρο και χωρίς φόβο ευθύνης
Η αλήθεια είναι γνωστή σε κάθε πολίτη: στο Δημόσιο η ατομική απόδοση σπανίως έχει συνέπειες. Ο υπάλληλος που προσπαθεί και εκείνος που αδιαφορεί αμείβονται το ίδιο. Η απουσία σύνδεσης μεταξύ προσφοράς και ανταμοιβής διαβρώνει το φιλότιμο (a sense of honor and duty), σκοτώνει το κίνητρο και τελικά αποξενώνει και τον πολίτη από την έννοια του «κράτους».
Έρευνα του Εθνικού Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης (2021) κατέδειξε ότι μόλις το 12% των υπαλλήλων δηλώνει πως έχει λάβει αξιολόγηση (evaluation) τα τελευταία τρία χρόνια, ενώ πάνω από το 70% θεωρεί ότι δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους αποδοτικούς και τους μη αποδοτικούς συναδέλφους τους.
Το μήνυμα είναι σαφές: χωρίς αξιολόγηση, δεν υπάρχει πρόοδος· χωρίς συνέπειες, δεν υπάρχει ευθύνη.
3. Η ανάγκη για ευελιξία και προσαρμοστικότητα
Το κράτος σήμερα καλείται να αντιμετωπίσει ριζικά νέες προκλήσεις, ψηφιακό μετασχηματισμό, ενεργειακή μετάβαση, τεχνητή νοημοσύνη, κλιματική πολιτική.
Αυτό απαιτεί δημόσιο τομέα ευέλικτο, διαρκώς εκπαιδευόμενο και ανοιχτό σε νέες δεξιότητες. Η μονιμότητα, όμως, λειτουργεί σαν αγκύρωση (an anchor) σε άλλες εποχές: εμποδίζει την είσοδο νέων ειδικοτήτων, δυσκολεύει τις μετακινήσεις και αποτρέπει την «κυκλοφορία ιδεών» μέσα στο κράτος.
Η συνέπεια είναι ένας μηχανισμός που συντηρεί τον εαυτό του, όχι την κοινωνία. Ο ΟΟΣΑ (Public Employment and Management, 2023) επισημαίνει ότι χώρες με ευέλικτα καθεστώτα απασχόλησης και σαφείς μηχανισμούς αξιολόγησης (όπως Δανία, Ολλανδία, Φινλανδία) έχουν υψηλότερη εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος και μικρότερη γραφειοκρατική καθυστέρηση.
4. Διεθνή παραδείγματα: πώς άλλοι τόλμησαν
- Σουηδία: Οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν απολύονται αυθαίρετα, αλλά μπορούν να αντικατασταθούν για ανεπάρκεια ή απουσία παραγωγικότητας, μέσα από θεσμοθετημένες αξιολογήσεις (Statskontoret, 2021).
- Γαλλία: Το 2019 ο νόμος «Loi de Transformation de la Fonction Publique» εισήγαγε συμβόλαια δημοσίου συμφέροντος με επαναξιολόγηση ανά πενταετία.
- Ηνωμένο Βασίλειο: Οι δημόσιοι υπάλληλοι εργάζονται υπό το καθεστώς “Civil Service Contract”, που εγγυάται δικαιοσύνη αλλά όχι ισοβιότητα.
- Εσθονία: Η μεταρρύθμιση του 2013 κατήργησε τη μονιμότητα, θέτοντας ως βάση την ψηφιακή απόδοση και τη διαφάνεια αξιολόγησης· το αποτέλεσμα ήταν 40% ταχύτερη εξυπηρέτηση πολιτών (World Bank, 2018).
Η Ελλάδα, αντιθέτως, εξακολουθεί να λειτουργεί με τη λογική του «μία θέση, για πάντα». Και το τίμημα είναι η αδυναμία του κράτους να ανανεώνεται.
5. Τα αναμενόμενα οφέλη για το κράτος και την κοινωνία
Η σταδιακή αντικατάσταση της απόλυτης μονιμότητας από θεσμική σταθερότητα με αξιολόγηση θα έφερνε:
- Αποτελεσματικότητα: Οι υπηρεσίες θα λειτουργούσαν με κριτήριο την παραγωγικότητα και όχι την αρχαιότητα.
- Κίνητρο για βελτίωση: Ο υπάλληλος θα έχει λόγο να προσπαθεί, γνωρίζοντας ότι η πορεία του εξαρτάται από το έργο του.
- Διαφάνεια: Θα πάψουν να καλύπτονται οι ανίκανοι πίσω από το «ακαταδίωκτο της μονιμότητας».
- Αναζωογόνηση του Δημοσίου: Νέοι άνθρωποι, νέες δεξιότητες, νέα πνοή.
- Αποκατάσταση εμπιστοσύνης: Οι πολίτες θα αισθανθούν ότι το κράτος λογοδοτεί και δεν προστατεύει την αδράνεια.
Σύμφωνα με την World Economic Forum Competitiveness Report (2023), η Ελλάδα κατατάσσεται 108η σε «Government Efficiency» μεταξύ 141 χωρών — ένα πρόβλημα που σχετίζεται ευθέως με τη γραφειοκρατία και την έλλειψη ευελιξίας στη δημόσια διοίκηση.
6. Το πολιτικό παράδοξο: πώς να ζητήσεις από τους άλλους αυτό που δεν κάνεις ο ίδιος
Εδώ βρίσκεται το μεγάλο εμπόδιο. Πώς να καταργήσει η πολιτική τάξη τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, όταν οι ίδιοι οι πολιτικοί λειτουργούν σαν μόνιμοι ενοικιαστές της εξουσίας; Η πολιτική στασιμότητα αντανακλάται στο κράτος, και το κράτος με τη σειρά του συντηρεί την πολιτική αδράνεια.
Η αλλαγή αυτή απαιτεί πολιτικό θάρρος (political courage), αλλά και παράδειγμα από πάνω:
- Περιορισμό θητειών στα αξιώματα.
- Διαφανή αξιολόγηση έργου των βουλευτών και υπουργών.
- Δέσμευση για ανανέωση και λογοδοσία (accountability).
Μόνο τότε θα αποκτήσει αξιοπιστία η μεταρρύθμιση προς τα κάτω.
7. Η τελευταία ανεκπλήρωτη μεταρρύθμιση
Η άρση της μονιμότητας δεν σημαίνει απόλυση των δημοσίων υπαλλήλων· σημαίνει επαναπροσδιορισμό του κοινωνικού συμβολαίου (social contract) μεταξύ κράτους και πολίτη.
Η εργασία στο Δημόσιο πρέπει να παραμείνει σταθερή και αξιοπρεπής, αλλά όχι ανεξέλεγκτη και ανεξέταστη.
Η πραγματική μεταρρύθμιση δεν είναι να ψηφιοποιείς τη γραφειοκρατία , είναι να την υπερβείς. Η πραγματική γενναιότητα δεν είναι να ζητάς θυσίες από τους πολίτες, αλλά να κόβεις τα ίδια τα προνόμια της εξουσίας.
Αν ένας πρωθυπουργός τολμήσει να ξεκινήσει από εκεί, τότε — και μόνο τότε — θα έχει γράψει ιστορία.
Βιβλιογραφία
- OECD (2022). Government at a Glance 2022: Public Sector Employment and Management. Paris: OECD Publishing.
- OECD (2023). Public Employment and Management 2023: Towards an Innovative and Efficient Public Sector. Paris: OECD Publishing.
- National Centre for Public Administration and Local Government (EKDDA) (2021). Survey on Public Sector Evaluation and Motivation in Greece. Athens.
- Statskontoret (2021). Civil Service Employment Conditions in Sweden. Stockholm.
- World Bank (2018). Estonia: Reforming the Public Sector for a Digital Age. Washington DC.
- World Economic Forum (2023). Global Competitiveness Report 2023. Geneva: WEF.
- Loi n°2019-828 du 6 août 2019, de Transformation de la Fonction Publique (France).
📝 Κουίζ Αυτοαξιολόγησης
Δοκιμάστε τις γνώσεις σας! Βρείτε τη σωστή απάντηση για να προχωρήσετε.
1. Ποια είναι η κεντρική μεταρρύθμιση που προτείνει το άρθρο;
0 Σχόλια