Από μια ελληνική βιντεοσκοπημένη συζήτηση στο YouTube από το κανάλι με τίτλο: «Κοσμολογία και Θεολογία».
Η εκπομπή του κ. Χρήστου Δημόπουλου, καθηγητή αστροφυσικής, φιλοξενεί τον Δρ. Βασίλη Πετρουλέα, ο οποίος είναι φυσικός, για να συζητήσουν τη σχέση μεταξύ επιστήμης και θεολογίας, εστιάζοντας ιδιαίτερα στην έννοια του «Λόγου» και τη σημασία του στη δημιουργία. Οι συνομιλητές εξετάζουν πώς ο Λόγος ερμηνεύεται τόσο στη θεολογία όσο και στη φυσική, όπου η έννοια της πληροφορίας αρχίζει να θεωρείται θεμελιώδης. Τονίζεται η μοναδικότητα του ανθρώπινου λόγου και της ικανότητας επικοινωνίας ως δώρο, αλλά και ως καθοριστικός παράγοντας για τον πολιτισμό και την επιστήμη. Η συζήτηση καταλήγει ότι ο Λόγος αποτελεί ένα κοινό πεδίο συνύπαρξης για την πίστη και την επιστήμη, φτάνοντας στον πυρήνα των νόμων της φύσης.
Εισαγωγή: Το Πλαίσιο της Συζήτησης
Σημειώνεται ότι ο σύγχρονος άνθρωπος, επηρεασμένος από το διαδίκτυο, τείνει να προτιμά την επιφανειακή και εύκολη γνώση, γεγονός που καθιστά δύσκολη την εμβάθυνση. Τόσο η επιστήμη όσο και η θεολογία έχουν τόσο μεγάλο βάθος και πλάτος που είναι δύσκολο να παρακολουθηθούν από μη ειδικούς. Ενώ οι ειδικοί πρέπει να προσπαθήσουν να «κατεβάσουν τον πήχη», απαιτείται και μία προσπάθεια από τους απλούς ανθρώπους να ανεβάσουν τον δικό τους πήχη, καθώς η εποχή είναι απαιτητική και οι επιστήμες δυναμώνουν συνεχώς.
Η συζήτηση ξεκινά με αναφορά στο πρόσφατο εκλαϊκευμένο βιβλίο του Δρ. Πετρουλέα, «Σκηνές από το μεγαλείο της δημιουργίας», το οποίο προσεγγίζει τη φυσική φιλικά προς την πίστη, προβάλλοντας την εικόνα της επιστήμης μέσα από την οπτική ενός πιστού επιστήμονα.
Η Θεολογική και Κοσμογονική Σημασία του Λόγου
Ο πυρήνας της συζήτησης έγκειται στην έννοια του Λόγου (Logos) ως αρχής της δημιουργίας. Ο Δρ. Πετρουλέας αναφέρει από το βιβλίο του τη ρήση ότι η δημιουργία ξεπροβάλλει από την ανυπαρξία μεγαλειώδης, και οι Λόγοι του Θεού αποτυπώνονται στα δημιουργήματα. Η επιστήμη, κατ’ αυτήν την προσέγγιση, καλείται να «ανακρίνει τα όντα» και να ερμηνεύσει τους λόγους τους, αποκαλύπτοντας έτσι τη θεϊκή σοφία.
Η θεολογική βάση βρίσκεται στο «Εν αρχή ην ο Λόγος» του Ευαγγελίου του Ιωάννου του Θεολόγου. «Πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν». Παράλληλα, ο ψαλμωδός λέει ότι «Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν». Η αφήγηση της Γενέσεως με τη φράση «Είπεν ο Θεός, γεννηθήτω...» εκφράζει την βούληση του Θεού—όχι ότι ο Θεός έχει στόμα, όπως ερμηνεύουν οι Πατέρες—και υποδηλώνει ότι η δημιουργία είναι προϊόν της βουλήσεως του Θεού.
Όπως παρατήρησε και ο μαθηματικός και απολογητής John Lenox (Τζον Λένοξ), πριν την ύλη και τη δημιουργία, υπάρχει ο Λόγος. Συνεπώς, η δημιουργία ξεκίνησε με τον Λόγο του Θεού, ένα άυλο και μεγαλειώδες στοιχείο.
Αποτύπωση του Λόγου στη Δημιουργία: Φυσικοί Νόμοι και Πληροφορία
Ο Λόγος του Θεού έχει αποτυπωθεί στη δημιουργία.
Οι Λόγοι των Όντων και οι Φυσικοί Νόμοι: Η πατερική έννοια των «λόγων των όντων» (που ο Δρ. Πετρουλέας κατανοεί ως τους φυσικούς νόμους) αποτελεί μέρος αυτής της αποτύπωσης. Ο νόμος είναι κάτι πνευματικό, όχι υλικό, λειτουργώντας ως οδηγία (π.χ., ένα σώμα στη γη πρέπει να πέσει προς τα κάτω).
Η Μαρτυρία της Δημιουργίας: Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του. Η ημέρα εκβάλλει ρήμα προς την ημέρα και η νύχτα μεταφέρει γνώση στη νύχτα. Όλα αυτά είναι άυλα πράγματα που υπάρχουν στη δημιουργία.
Η Γενετική Πληροφορία: Ένα πιο χειροπιαστό παράδειγμα είναι η γενετική πληροφορία, την οποία οι υλιστές παραβλέπουν συστηματικά. Μία έρευνα υπολόγισε ότι για να αποθηκευτεί η συνολική γενετική πληροφορία της δημιουργίας, θα χρειάζονταν 1021 υπερυπολογιστές. Επομένως, ο υλισμός που δεν περιλαμβάνει την πληροφορία ως συστατικό της δημιουργίας είναι «χαμένος». Η πληροφορία θεωρείται ο απόηχος ή η αποτύπωση του τρόπου με τον οποίο δημιουργήθηκε η δημιουργία.
Ο Ανθρώπινος Λόγος ως Ύψιστη Αποτύπωση
Η υψηλότερη αποτύπωση του Λόγου του Θεού είναι ο λόγος του ανθρώπου, ο οποίος συνδέεται με το «κατ’ εικόνα» και το «καθ’ ομοίωσιν». Ο Άγιος Ιννοκέντιος, επίσκοπος Χερσώνος, αναφέρει ότι ο Θεός έχει Λόγο, και ο άνθρωπος έχει Λόγο. Ο ανθρώπινος Λόγος είναι το έμβλημα της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη δημιουργία. Η πρώτη κίνηση του Αδάμ, που φανέρωσε αυτήν την κυριαρχία, ήταν να δώσει ονόματα στα ζώα.
Εάν αφαιρεθεί ο λόγος από τη δημιουργία, τα πάντα νεκρώνονται. Ο λόγος (τόσο ως γλώσσα όσο και ως λογική) είναι η σημαντικότερη εξέλιξη που ξεχώρισε τον άνθρωπο από τα ζώα.
Η Δύναμη του Λόγου και η Διαφορά με τα Ζώα
Η σημασία του λόγου αναδεικνύεται εντυπωσιακά μέσα από την ιστορία της Helen Keller. Μέχρι τη στιγμή που η τυφλόκωφη Keller έμαθε ότι τα αντικείμενα έχουν λέξεις, ζούσε «σαν αγρίμι». Όταν κατάλαβε την έννοια της λέξης «νερό» μέσω της αφής, μέσα σε μία ημέρα έμαθε 30 καινούργιες λέξεις, και σε ένα μήνα 500. Η Keller τελικά έμαθε να μιλάει (παρά το γεγονός ότι δεν άκουγε) και μπορούσε να καταλάβει τι έλεγαν οι συνομιλητές της ακουμπώντας τον λαιμό τους για να νιώσει τις δονήσεις.
Αυτό το παράδειγμα τονίζει πόσο ισχυρός είναι ο ανθρώπινος λόγος, ένα δώρο που δεν το συνειδητοποιούμε επειδή το μαθαίνουμε από την παιδική μας ηλικία. Πολύτροπη Επικοινωνία (Multimodality): Ο ανθρώπινος λόγος είναι πολύτροπος, δηλαδή εάν ο άνθρωπος δεν μπορεί να μεταφέρει κάτι με το στόμα, μπορεί να χρησιμοποιήσει τα μάτια, τα χέρια, ή άλλες μεθόδους. Παραδείγματα αυτής της πολυτροπίας περιλαμβάνουν τον αστρονόμο Stephen Hawking, ο οποίος χρησιμοποιούσε μόνο τις κινήσεις ενός μυ κάτω από το μάτι του, και τις πρόσφατες έρευνες στο Σαν Φραντζίσκο όπου μέσω ηλεκτροδίων στον κινητικό φλοιό του εγκεφάλου μεταφράζονταν οι σκέψεις ασθενών σε λέξεις και αναπαραγόταν ο ήχος της ανθρώπινης φωνής σε υπολογιστή.
Κλειστός Κώδικας των Ζώων: Αντίθετα, στα ζώα δεν υπάρχει αυτό το φαινόμενο. Επικοινωνούν με έναν κλειστό κώδικα (κραυγές, άναρθρους ήχους, κινήσεις σώματος) και αν ένα ζώο δεν μπορούσε να μιλήσει, δεν θα κινούσε τα χέρια του για να μεταφέρει το ίδιο μήνυμα. Η ευφυΐα του ανθρώπου είναι «σκάλες ανώτερη» από των ζώων, και πολλοί θεωρούν ότι η σύγκριση τους είναι σαν να συγκρίνουμε μήλα με πορτοκάλια.
Το Κβαντικό Άλμα του Λόγου: Ο κορυφαίος γλωσσολόγος Noam Chomsky (Νόαμ Τσόμσκι), ο οποίος δεν είναι θρησκευόμενος, θεωρεί ότι η προσπάθεια σύνδεσης του ανθρώπινου λόγου με τις κραυγές των ζώων μέσω της εξέλιξης είναι χαμένος χρόνος. Ο ανθρώπινος λόγος είναι κάτι μοναδικό.
Η Έμφυτη Γλώσσα: Τα παιδιά αναπτύσσουν τη δυνατότητα να μιλούν με σωστή σύνταξη σε πολύ μικρή ηλικία, κάτι που υποδηλώνει ότι αυτή η δυνατότητα είναι έμφυτη. Αυτό φαίνεται και από το παράδειγμα της Νικαράγουας, όπου παιδιά κωφάλαλα, απομονωμένα μεταξύ τους, ανέπτυξαν αυθόρμητα μία άρτια νοηματική γλώσσα με συντακτικό, η οποία έγινε η επίσημη νοηματική γλώσσα της χώρας. Η γλώσσα, αν και είναι μια έμφυτη δυνατότητα, χρειάζεται ερέθισμα. Αν ένα παιδί στερηθεί το ερέθισμα μέχρι τα 7 χρόνια, τα κέντρα του εγκεφάλου δεν αναπτύσσονται, και το άτομο μπορεί να μείνει σε μία «ημιζώδη κατάσταση».
Υπάρχει μεγάλη αντιπαράθεση στην επιστημονική κοινότητα σχετικά με το αν η εμφάνιση του ανθρώπινου λόγου είναι αποτέλεσμα εξελικτικής διαδικασίας ή αν πρόκειται για ένα κβαντικό άλμα, δηλαδή μια ασυνέχεια που ίσως υποδηλώνει μια «εξωφυσική» παρέμβαση. Όλοι οι γλωσσολόγοι συμφωνούν ότι όλες οι γλώσσες, ακόμα και στις πιο πρωτόγονες φυλές, είναι άρτιες και δεν υπάρχει «πρωτόγονη γλώσσα». Οι γλώσσες φαίνεται να συγκλίνουν σε μία ενιαία γλώσσα με ενιαίο συντακτικό και γραμματική, γεγονός που συνάδει (χωρίς απαραίτητα να το δηλώνουν θρησκευόμενοι επιστήμονες) με την αφήγηση του Πύργου της Βαβέλ.
Λόγος, Θρησκευτικότητα και Κοινωνίες
Ένας Αμερικανός ανθρωπολόγος του περασμένου αιώνα μελέτησε πώς αναπτύχθηκαν οι κοινωνίες, δεδομένης της ευελιξίας του ανθρώπινου λόγου (που μπορεί εύκολα να διαστραφεί, π.χ., στον πολιτικό λόγο). Διαπίστωσε ότι αυτό που έδινε αξία στα λόγια και μετέτρεπε τις έννοιες σε «ιερές έννοιες της κοινωνίας» ήταν η θρησκευτικότητα των ανθρώπων και η λατρεία.
Η θεολογική θέση είναι ότι η γλώσσα είναι δώρο του Θεού. Δεν είναι απλώς εγκεφαλική ιδιότητα, αλλά ανώτερη ιδιότητα του Νου (που είναι ο οφθαλμός της ψυχής). Η ορθόδοξη λατρεία ανεβάζει τον λόγο σε πολύ υψηλό επίπεδο και κρατάει τις κοινωνίες. Μάλιστα, όπως αναφέρθηκε, ακόμα και ο γνωστός Χαράρη, ο οποίος δεν πιστεύει, έχει αναγνωρίσει ότι στις θρησκείες οφείλεται η πρώτη οργάνωση των κοινωνιών, καθώς η πίστη στο σύστημα των πεποιθήσεων δημιούργησε μια κοινή βάση.
Η Πληροφορία ως Λόγος στην Καρδιά της Φυσικής
Η συζήτηση στρέφεται στην έννοια του Λόγου στη σύγχρονη φυσική. Όλο και περισσότερο συζητείται μεταξύ φυσικών και κοσμολόγων ότι πίσω από την ενέργεια κρύβεται η πληροφορία. Αρκετοί, συμπεριλαμβανομένου του πολύ γνωστού κοσμολόγου Λεοντς (leonts), θεωρούν ότι η Αρχή Διατήρησης της Πληροφορίας είναι πιο σημαντική από την Αρχή Διατήρησης της Ενέργειας.
Σύμφωνα με τα θεωρήματα του Hawking για τις μελανές οπές, η πληροφορία δεν χάνεται, αλλά παραμένει ως ολόγραμμα στην επιφάνεια του ορίζοντα συμβάντων. Έτσι, η πληροφορία εισχωρεί πλέον στα έγκατα της φυσικής και όχι μόνο στα μαθηματικά, καθιστώντας την, αντιστοίχως με τον Λόγο, έναν από τους πιο ισχυρούς νόμους της φύσης.
Η πληροφορία φαίνεται να είναι η βάση όλης της φυσικής. Τα σωματίδια δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας συνδυασμός πληροφοριών (μάζα, φορτίο, θέση, ταχύτητα, κβαντικοί αριθμοί). Αν αφαιρεθεί η πληροφορία, δεν μένει τίποτα. Με την ίδια λογική, πολλοί φυσικοί υποστηρίζουν ότι αν αφαιρεθεί η πληροφορία της θέσης, δεν έχουμε χώρο.
Ο Nils Bohr είχε πει ότι χωρίς τη γλώσσα δεν μπορεί να δουλέψει η επιστήμη. Ο λόγος, η λογική, η έκφραση και οι αριθμοί είναι απαραίτητα. Τελικά, πολλοί επιστήμονες, πιστοί και μη, καταλήγουν ότι η άκρη του νήματος βρίσκονται στους νόμους της φυσικής, οι οποίοι δεν είναι παρά ένας λόγος ή μία πληροφορία. Το ερώτημα παραμένει: πώς δόθηκαν αυτοί οι νόμοι;
Συμπέρασμα: Η Σύγκλιση Πίστης και Επιστήμης
Εν κατακλείδι, η θεολογία δηλώνει ξεκάθαρα ότι υπάρχει ένας Λόγος που μπήκε στη φύση, ενώ η φυσική το υποψιάζεται και καταλαβαίνει ότι ο Λόγος (ως Πληροφορία) βρίσκεται στον πυρήνα της. Αυτό αποτελεί ένα κοινό πεδίο συνύπαρξης για την πίστη και την επιστήμη.
Ο πειραματικός φυσικός Δρ. Πετρουλέας προσθέτει ότι το πείραμα είναι ένα είδος διαλόγου ή ανάκρισης της δημιουργίας από τον επιστήμονα. Επειδή ο άνθρωπος έχει τον Λόγο ως «έμβλημα» κυριαρχίας, μπορεί να διαμορφώνει τα όργανά του ώστε να ρωτούν την ύλη σε γλώσσα που η ύλη μπορεί να καταλάβει (π.χ., ηλεκτρικό ρεύμα, μαγνητικό πεδίο). Στη συνέχεια, ο επιστήμονας ερμηνεύει τις απαντήσεις της ύλης στον ανθρώπινο λόγο, ολοκληρώνοντας τον διάλογο.
Η Σχέση Πίστης και Επιστήμης: Από τον Λόγο του Θεού στον Ορθολογισμό και την Ταπεινότητα
Εδώ αναλύεται η σύνθετη σχέση μεταξύ πίστης, θεολογίας και επιστήμης, όπως αυτή αναπτύχθηκε σε συζήτηση με τον κ. Βασίλη Πετρουλέα, τέως διευθυντή ερευνών στο ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος, εστιάζοντας στις κοσμοθεωρίες των επιστημόνων, στα όρια του ορθολογισμού και στην ορθή ερμηνεία των Γραφών.
Ο Λόγος ως Αφετηρία της Δημιουργίας
Η συζήτηση ξεκινά από τη «δύναμη του λόγου» που έδωσε έναυσμα στη δημιουργία. Αυτός ο Λόγος υποψιάζεται και από τη φυσική, ενώ βρίσκεται στον πυρήνα της θεολογίας. Η επιστήμη καλείται να «ανακρίνει τα όντα» ώστε αυτά να μιλήσουν για τους «λόγους του Θεού» που αποτυπώνονται στα δημιουργήματα. Επομένως, παρατηρείται μια πολύ στενή σχέση της θεολογίας με την επιστήμη, με προσπάθεια για σύμπλευση, όπου η επιστήμη μπορεί να βοηθήσει τη θεολογία να εμβαθύνει στα δημιουργήματα και, μέσω αυτών, στον ίδιο τον Θεό.
Η Διαμάχη: Κοσμοθεωρία vs. Επιστημονικό Πόρισμα
Ο κ. Πετρουλέας, ως πειραματικός φυσικός, τονίζει ότι η διαμάχη δεν εντοπίζεται τόσο μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, όσο μεταξύ «επιστημόνων που θρησκευόντων που δεν θρησκεύουν». Η διαμάχη, επομένως, είναι «μεταξύ της κοσμοθεωρίας των επιστημόνων». Εάν η αθεΐα ήταν επιστημονικό πόρισμα, όλοι οι επιστήμονες θα συμφωνούσαν.
Ιστορικά, παρατηρείται μια έντονη αντιστροφή στα ποσοστά πίστης: παλαιότερα, οι πιστοί επιστήμονες πιθανόν έφταναν το 90-95%, ως αποτέλεσμα της «αδράνειας των αιώνων» και της κοινωνίας από την οποία προέρχονταν. Σήμερα, όμως, το ποσοστό αυτό αντιστρέφεται. Αναφέρεται έρευνα που έδειξε ότι οι διακεκριμένοι φυσικοί της Αμερικής είχαν ποσοστά κοντά στο 90% αθεΐας ή έλλειψης συγκεκριμένης πίστης.
Αυτή η αλλαγή θεωρείται φυσική, καθώς η κοινωνία γίνεται σταδιακά πιο ολιστική, γεγονός που αντικατοπτρίζεται ακόμη και στη θέσπιση «αντίθεων νόμων». Η προσωπική πίστη ή απιστία συχνά επηρεάζεται περισσότερο από την ανατροφή (γονείς, συνήθειες, γιαγιά) παρά από ένα επιστημονικό πόρισμα.
Ορισμένες έρευνες διαπιστώνουν ότι «οι άθεοι είναι ελάχιστοι». Η μεγάλη πλειοψηφία πιστεύει σε κάτι «ανώτερο» (ανώτερη δύναμη/νους) που δημιούργησε το σύμπαν, αλλά δυσκολεύεται να αποδεχθεί την ύπαρξη ενός «προσωπικού Θεού» συγκεκριμένης θρησκείας, ο οποίος έχει θέσει επιταγές.
Η Αλαζονεία και ο Θεός που Κρύβεται
Πολλές φορές, οι συγκρούσεις πίστης και επιστήμης είναι «θέμα προσώπων και θέμα παρεξηγήσεων» και όχι ουσιαστικών προβλημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση του Γαλιλαίου, ο οποίος είχε βαθιά πίστη και ήταν φίλος του τότε Πάπα, αλλά οι απόψεις του συγκρούονταν με δόγματα που η Εκκλησία θεωρούσε απαράβατα.
Για τον κ. Πετρουλέα, η απιστία στην πιο βασική της μορφή (ύπαρξη ή μη Θεού δημιουργού) είναι «ένας παραλογισμός». Εάν κάποιος ξεκινήσει με τη βάση του Λόγου του Θεού, τα κομμάτια του παζλ του κόσμου «ταιριάζουν πάρα πολύ ωραία, Αβίαστα». Υπάρχει, ωστόσο, η ένσταση ότι η υπόθεση του Δημιουργού Θεού θεωρείται από πολλούς ως ένα «πασπαρτού» ή κομμάτι μπαλαντέρ, φτιαγμένο για να ταιριάξει όλο το υπόλοιπο σύστημα.
Σχετικά με την προσέγγιση του Δημιουργού, αναφέρεται ο Λεμέτρ: «Πιστεύω σε ένα Θεό ο οποίος κρύβεται και στις αρχαίες δημιουργίας». Ο Θεός κρύβεται από όσους «αλαζονικά» προσπαθούν να τον προσεγγίσουν και «απαιτούν να αποδειχθεί» επιστημονικά. Ο Θεός δεν προσπαθεί να κρύβεται, αλλά οι άνθρωποι προσπαθούν να τον βγάλουν «μέσα από το μυαλό μας» και να τον φτάσουν με λογικά επιχειρήματα.
Διαφορά Λόγου, Ορθολογισμού και Υπέρλογου
Αν και ο Λόγος είναι δώρο του Θεού, προκύπτει το παράδοξο ότι ο Θεός δεν προσεγγίζεται με λογικά επιχειρήματα. Αυτό εξηγείται με τη διάκριση ότι ο Λόγος είναι κάτι πολύ ευρύτερο από τον Ορθολογισμό.
Ο Ορθολογισμός ορίζεται ως μία μαθηματική μέθοδος, που δουλεύει άριστα στα μαθηματικά και σε ό,τι στηρίζεται σε αυτά. Ωστόσο, υπάρχουν πραγματικότητες έξω από αυτή τη μέθοδο, όπως δείχνει το παράδειγμα του μαθηματικού που του κλέβουν χρήματα από το κομοδίνο: οι νόμοι των μαθηματικών ισχύουν, αλλά παραβιάζεται ένας «άλλος νόμος», δηλαδή υπάρχει μία άλλη πραγματικότητα που δεν εξηγεί ο ορθολογισμός.
Χρησιμοποιώντας τη σκέψη του Ρουμάνου θεολόγου Στανιλοάε, τονίζεται ότι «δεν φτάνει στο άπειρο προσθέτοντας αριθμούς». Κατ' επέκταση, δεν μπορεί κανείς να φτάσει με τον ορθολογισμό στον Θεό που είναι άπειρος, διότι ο ορθολογισμός, όπως τα μαθηματικά (ένα και ένα κάνουν δύο), είναι πεπερασμένος.
Η πίστη, κατά τους θεολόγους, δεν είναι παράλογη, αλλά υπέρλογη. Παράλογο vs. Έλογο: ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς αναφέρει ότι ο «έλογος άνθρωπος» ανάγεται στο Θεό, ενώ ο «παράλογος» συνδέεται με τον διάβολο, τον «εφευρέτη παραλογιών».
Υπέρλογο: Πέρα από τον κόσμο που χτίστηκε με τον ορθολογισμό, υπάρχει ένας «απέραντος κόσμος» όπου κυριαρχούν «πνευματικοί νόμοι». Αυτό είναι το υπέρλογο. Η επιστήμη μπορεί να περιγράψει την αβεβαιότητα και τις στατιστικές, αλλά δεν υπάρχουν εξισώσεις να περιγράψουν την αγάπη, τη χαρά, τη λύπη, τον πόνο ή τον προβληματισμό. Ο δυτικός κόσμος έχει δυστυχώς εγκλωβιστεί στο «καβούκι» του ορθολογισμού.
Η Ταπεινότητα της Επιστήμης
Η επιστήμη έχει διδαχθεί μαθήματα ταπεινότητας. Η σιγουριά των κλασικών φυσικών και ο ντετερμινισμός που επικρατούσε στις αρχές του 1900 ότι είχαν βρει τα πάντα, γκρεμίστηκε από τη Θεωρία της Σχετικότητας και την Κβαντομηχανική. Αυτές οι νεότερες θεωρίες (στοχαστικότητα, απροσδιοριστία) έδωσαν να καταλάβουμε ότι «αποκλείεται ποτέ να γνωρίσουμε απόλυτα τον κόσμο μας» στο σύνολό του και στη μέγιστη λεπτομέρειά του. Αυτό έχει δώσει μια αίσθηση ταπεινότητας στους επιστήμονες.
Η Δημιουργία είναι μεγαλειώδης, Έργο Θεού. Επειδή είναι μεγαλειώδης, το ανθρώπινο μυαλό δεν μπορεί να την προσεγγίσει πλήρως.
Η Ερμηνεία των Γραφών και η Ευθύνη της Θρησκείας
Οι θρησκείες φέρουν ένα μέρος ευθύνης για την απομάκρυνση των ανθρώπων, ιδιαίτερα η αλαζονεία που πέρασε στη διοίκηση της δυτικής εκκλησίας. Πολλοί πιστοί έχουν στενή αντίληψη, όπως για τις έξι 24ωρες ημέρες της Γένεσης. Υπάρχει δυσκολία στους πιστούς να αλλάζουν εύκολα και γρήγορα τις ερμηνείες των Γραφών, καθώς η επιστήμη αλλάζει συνεχώς (κάθε 20-30 χρόνια), ενώ τα αρχαία κείμενα είναι 2.500–3.000 ετών.
Ωστόσο, η Ορθοδοξία θεωρεί επισήμως την Αγία Γραφή όχι βιβλίο βιολογίας, κοσμολογίας, αστροφυσικής ή ανθρωπολογίας. Ο κεντρικός της στόχος είναι να περιγράψει τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό. Οι περιγραφές, όπως οι έξι μέρες δημιουργίας, γίνονται με βάση τις γνώσεις της εποχής και πιθανόν αναφέρονται σε ολόκληρες περιόδους (εκατομμυρίων ή δισεκατομμυρίων χρόνων), ή σε όραμα του Μωυσή, περιγραφόμενο χωρίς τη γνώση της σύγχρονης φυσικής.
Ο Θεός έδωσε την επιστήμη για να «δοξάζεται» (ένδοξάζεστε θαυμασίας αυτού). Ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι ο Θεός μάς «απεκάλυψε λίγα, γυμνάζοντας το νου μας σε ευστροφία». Ο Θεός δεν θέλει τους ανθρώπους τεμπέληδες. Εάν ο Θεός είχε δώσει στη Γένεση μια ακριβή περιγραφή με τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα, θα ήταν σαν να έλεγε στους επιστήμονες: «Καθίστε μην κάνετε τίποτε, τα είπα όλα εγώ». Αντίθετα, ο Θεός μάς έχει κάνει δημιουργούς. Επιπλέον, ακόμη και αν υπήρχε πλήρης επιστημονική αλήθεια στη Γένεση, η επιστήμη θα διαφωνούσε μαζί της πολλές φορές, επειδή «η επιστήμη αλλάζει».
Η Αυθεντία των Πατέρων
Πρέπει να γίνεται διάκριση στην αυθεντία των Πατέρων της Εκκλησίας. Οι Πατέρες αποκάλυψαν την αποκεκαλυμμένη αλήθεια του Θεού—πράγματα που ο άνθρωπος δεν μπορεί να ανακαλύψει με τον ορθολογισμό της επιστήμης (π.χ., ψυχή, νους, καρδιά, μεταθάνατο ζωή, απόκτηση αρετών). Σε αυτά τα θέματα, οι Πατέρες είναι αυθεντία.
Όμως, όταν μίλησαν για την επιστήμη, μίλησαν στο επίπεδο των γνώσεων της εποχής τους. Για παράδειγμα, ο Μέγας Βασίλειος χρησιμοποίησε τις αντιλήψεις της εποχής του (όπως τα τέσσερα στοιχεία: φωτιά, αέρας, νερό) και πιθανόν καταδίκασε τα άτομα, σύμφωνα με τις γνώσεις που υπήρχαν τότε. Ένας γιατρός δεν θα πάρει σήμερα τα συγγράμματα του Μεγάλου Βασιλείου για να κάνει εγχείρηση.
Η υγιής ισορροπία στη σχέση πίστης και επιστήμης είναι να αναγνωρίζεται η δική της έδρα στην επιστήμη (ο φυσικός κόσμος) και να την ακούμε, χωρίς να την κηδεμονεύουμε, έχοντας υπόψη ότι μπορεί να αλλάξει σε 50 χρόνια. Η επιστήμη δεν πρέπει να επιβάλλει στην πίστη, ούτε η πίστη να υποχρεώνει την επιστήμη να συμφωνεί απόλυτα με τις ερμηνείες των Γραφών.
0 Σχόλια