Πώς Μας Εγκλωβίζουν σε Μια Διαρκή Μάχη Φαντασμάτων Ανάγνωση άρθρου

Η Πολιτική των Ψεμάτων

Περιεχόμενα

Ζούμε σε μια συγκυρία όπου η πολιτική επικοινωνία δεν βασίζεται πλέον μόνο σε προγράμματα, επιχειρήματα και στοιχεία· αλλά σε αφηγήματα, εντυπώσεις και ψευδείς ειδήσεις. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου οι πολίτες παλεύουν συχνά μεταξύ ψεύδους και διάψευσης, σε έναν κύκλο που επαναλαμβάνεται συνεχώς.

Το φαινόμενο αυτό εντάσσεται ευρύτερα στην εποχή της μετα-αλήθειας (post-truth) — δηλαδή σε μια κατάσταση όπου τα συναισθήματα και οι ταυτότητες υπερβαίνουν την αντικειμενική αλήθεια στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. ⁽¹⁾ Ας δούμε πώς λειτουργεί αυτός ο κύκλος, ποιοι είναι οι ψυχολογικοί και επικοινωνιακοί μηχανισμοί του, ποιες οι συνέπειες, και τι μπορούμε — έστω ως πολίτες — να κάνουμε.

Η πρώτη σπίθα: το «καλά ριγμένο» ψέμα

Η διαδικασία ξεκινά συχνά με μια αρχική ψευδή είδηση — είτε είναι μια παραποιημένη φωτογραφία, ένα βίντεο απομονωμένο από τα συμφραζόμενα, ή μια “πηγή” χωρίς επαρκή αξιοπιστία. Το ζητούμενο δεν είναι να πεισθεί κάποιος ότι είναι αληθινή, αλλά να προκαλέσει έντονο συναίσθημα (θυμό, φόβο, αγανάκτηση).

Μόλις αυτή η “είδηση” αρχίσει να διαδίδεται — μέσω κοινωνικών δικτύων, ομάδων, memes — αποκτά ζωή δική της. Πολύ γρήγορα, πολλοί την υιοθετούν χωρίς έλεγχο — ειδικά αν ταυτίζεται με τις ήδη υπάρχουσες απόψεις τους.

Αυτή η τακτική αξιοποιεί το γεγονός ότι η διαδικτυακή πληροφορία διαχέται με ταχύτητα και εύκολα — και μάλιστα από πολλαπλά κανάλια, ώστε οι διαψεύσεις δεν έχουν συχνά την ίδια δυναμική διάχυσης.

Ο μηχανισμός της πλάνης

Η διαδικασία εξελίσσεται με τα εξής βήματα:

1. Ρίξε το ψέμα με τρόπο που να μοιάζει πιστευτό.
2. Άφησε το κοινό να το αναπαράγει — σχόλια, κοινοποιήσεις, σχολιασμούς.
3. Όταν έρθει η διάψευση, να έρθει καθυστερημένα — ώστε το ψέμα να έχει ήδη εδραιωθεί.
4. Αναπαραγωγή αμφισβήτησης ακόμη και για τη διάψευση (π.χ. “μα ποιος είναι αυτός που διαψεύδει;”).

Και έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος — κάθε ψέμα γεννά αντιδράσεις, οι οποίες συχνά δεν ανατρέπονται πλήρως ακόμη και μετά τη διάψευση.

Οι επικοινωνιακές δυνάμεις γνωρίζουν ότι το «ισχυρό αφήγημα», ακόμη και αν είναι ψευδές, μπορεί να υπερισχύσει των περισσοτέρων διαψεύσεων.

Ψυχολογικοί και γνωστικοί παράγοντες

Η επιτυχία των ψευδών ειδήσεων δεν είναι τυχαία· στηρίζεται σε θεμελιώδεις ανθρώπινες τάσεις:

• Επιβεβαιωτική προκατάληψη (confirmation bias): Πιστεύουμε πιο εύκολα όσα συμφωνούν με τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας.
• Γνωστική οικονομία / τεμπελιά: Ο εγκέφαλος προτιμά “γρήγορες λύσεις” παρά ανάλυση και επαλήθευση.
• Συναισθηματική μόλυνση (emotional contagion): Τα έντονα συναισθήματα μεταδίδονται πιο εύκολα από την ψυχρή λογική.
• Επίδραση του συναισθήματος στην αντίληψη της αλήθειας: Ειδήσεις που πυροδοτούν συναίσθημα κρίνονται συχνά πιο “αληθινές”.
• Δυσπιστία απέναντι στις διαψεύσεις: Όταν ο πολίτης είναι ήδη υποψιασμένος, η διάψευση μπορεί να θεωρηθεί αναξιόπιστη.
• Φαινόμενο του “post-truth”: Όπου οι υποκειμενικές απόψεις και ιδεολογίες υπερτερούν έναντι των πραγματικών γεγονότων.

Επιπλέον, η έρευνα δείχνει ότι οι άνθρωποι συχνά εναλλάσσονται μεταξύ του ρόλου καταναλωτή και διασασφαλιστή / αναπαραγωγέα ψευδών ειδήσεων — πολλές φορές ασυνείδητα.

Μια μελέτη ανέδειξε ότι οι μεγαλύτεροι, άνδρες και όσοι έχουν υψηλότερο εισόδημα ήταν πιο αποτελεσματικοί στην ανίχνευση ψευδών ειδήσεων — ενώ άλλες δημογραφικές ομάδες αντιμετώπιζαν δυσκολίες.

Τέλος, έχει διαπιστωθεί ότι τα ψεύδη ταξιδεύουν πιο γρήγορα από τα αληθινά νέα στα κοινωνικά δίκτυα — ειδικά στον πολιτικό χώρο.

Το ευρύτερο πλαίσιο: Μετα-αλήθεια και εξουσία

Το φαινόμενο αυτό δεν είναι απλώς “λάθος ειδήσεις” αλλά εντάσσεται σε μια νέα διάσταση της πολιτικής επικοινωνίας:

• Post-truth politics: Στην οποία οι αντικειμενικές αλήθειες υποχωρούν μπροστά σε αφηγήματα και πεποιθήσεις.
• Αποδόμηση της εμπιστοσύνης: Τα ψεύδη στοχεύουν στο να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη στα μέσα, στις θεσμικές αρχές και στην ίδια την αλήθεια.
• “Συλλογικό gaslighting”: Πολιτικές στρατηγικές που αμφισβητούν την ίδια τη δυνατότητα των πολιτών να γνωρίζουν και να αξιολογούν την πραγματικότητα.
• Διασπορά της αμφιβολίας: Το αφήγημα «όλοι λένε ψέματα» καθιστά κάθε αφήγηση αμφίβολη — και ενισχύει την παθητικότητα.
• Στρατηγικές εξουσίας: Οι ψευδείς ειδήσεις είναι εργαλεία πολιτικού ελέγχου και επιρροής.

Όπως επισημαίνουν θεωρητικοί, η ρητορική της μετα-αλήθειας συχνά μετατρέπει ζητήματα γνώσης σε ζητήματα κινήτρου — δηλαδή θεωρεί ότι οι αντίπαλοι “δεν πιστεύουν στην αλήθεια” επειδή θέλουν να μην την πιστεύουν.

Οι συνέπειες: Σύγκρουση, αποπροσανατολισμός και διάλυση

Τα αποτελέσματα αυτής της συνεχούς μάχης πάνω σε ψεύδη είναι σοβαρά:

• Διαρκής διχασμός: Η κοινωνία παραμένει σε έναν μόνιμο πόλεμο αφηγημάτων – χωρίς κοινό έδαφος.
• Απώλεια εμπιστοσύνης: Στα μέσα ενημέρωσης, στις θεσμικές αρχές, στην ίδια την αλήθεια.
• Αποπροσανατολισμός: Τα ψεύδη απομακρύνουν τη συζήτηση από τα πραγματικά προβλήματα.
• Κόπωση του πολίτη: Πολλοί σταματούν να συμμετέχουν ή να πιστεύουν σε οτιδήποτε.
• Επιπτώσεις στην υγεία, την κοινωνία, τη δημοκρατία: Η διασπορά ψευδών ειδήσεων στην πανδημία (“infodemic”) εξέθεσε τον κόσμο σε κινδύνους δημόσιας υγείας.
• Κοινωνικές ρήξεις: Η διάδοση ψευδών ειδήσεων συνδέεται και με επιπτώσεις στις ανθρώπινες σχέσεις, οικογενειακές συγκρούσεις κ.ά.

Μια μελέτη δείχνει ότι η αντίληψη ότι η ψευδής πληροφορία είναι σοβαρό πρόβλημα επηρεάζει τις επιλογές των μέσων που εμπιστευόμαστε — και συχνά μας οδηγεί να επιλέγουμε «φιλικά» μέσα, ενισχύοντας τον κατακερματισμό.

Άλλη έρευνα σε Twitter έδειξε ότι ψευδείς πολιτικές ειδήσεις είχαν μεγαλύτερη διάδοση από τις αληθινές — και ότι οι πολιτικές δηλώσεις-ψεύδη αναπαράγονταν πολύ περισσότερο από άλλες πηγές.

Τι μπορούμε να κάνουμε — Προτεινόμενες αντιστάσεις

Η άμυνα απέναντι σε αυτόν τον φαύλο κύκλο δεν είναι εύκολη, αλλά δεν είναι αδύνατη. Ορισμένες στρατηγικές που προτείνονται από ερευνητές και οργανισμούς:

• Καλλιέργεια πολιτικής και ενημερωτικής παιδείας: Να μάθουμε να αναρωτιόμαστε, να επαληθεύουμε, να μην αντιδρούμε παρορμητικά.
• “Προ-εμβολιασμός” κατά των ψευδών ειδήσεων (inoculation theory): Να προειδοποιούμε κάποιον ότι θα δεχθεί ψευδείς ειδήσεις, ώστε να είναι πιο ανθεκτικός όταν αυτό συμβεί.
• Υποστήριξη εργαλείων fact-checking και διαφάνειας: Θεσμικές πρωτοβουλίες και τεχνολογικές λύσεις μπορούν να περιορίσουν τη διασπορά.
• Δημιουργία “πυρήνων αξιοπιστίας”: Μέσα ενημέρωσης, οργανισμοί και πολίτες που τηρούν υψηλά στάνταρντ και διακρατούν ιστορικό αξιοπιστίας.
• Διαφάνεια στους αλγορίθμους: Να γνωρίζουμε πώς οι πλατφόρμες επιλέγουν τι να μας δείξουν.
• Συλλογική δράση και δημοκρατική πίεση: Ενεργός συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία, υποστήριξη νομοθετικών πρωτοβουλιών για τη ρύθμιση της παραπληροφόρησης.

Έχει αποδειχθεί (μέσα από μαθηματικά μοντέλα) ότι η διάδοση ψευδών ειδήσεων μπορεί να αντιμετωπιστεί αν η “ικανότητα γνώσης / κριτικής σκέψης” των πολιτών ενισχυθεί — δηλαδή, με εκπαίδευση και διάλογο.

Επίλογος: Η μάχη για την ίδια την αλήθεια

Δεν είναι απλώς το ψέμα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε — είναι η έννοια της εμπιστοσύνης, της κοινής βάσης αλήθειας.

Όσο η πολιτική θα τρέφεται από ψεύδη και αφηγήσεις που επιδιώκουν την πόλωση, τόσο θα χανόμαστε σε μια “μάχη φαντασμάτων”, όπου οι πολίτες παλεύουν μεταξύ εναλλασσόμενων ψευδών εικόνων, χωρίς να βλέπουν την ουσία.

Η αλήθεια σήμερα δεν είναι απλώς θέμα γνώσης — είναι πράξη αντίστασης και συλλογική ευθύνη. Κι ίσως η πιο πολιτική πράξη είναι να σταματήσουμε να πιστεύουμε αυτό που μας κάνει να θυμώνουμε — και να αρχίσουμε να αναζητούμε τη δομημένη, υπεύθυνη και τεκμηριωμένη αφήγηση.

---

Σημειώσεις / Παραπομπές (επίκαιρα):

• ⁽¹⁾ Βλέπε για τη θεωρία της μετά-αλήθειας και την πολιτική επικοινωνία: Lewandowsky et al., “Understanding and Coping with the ‘Post-Truth’ Era” ως υπόβαθρο θεωρητικό πλαίσιο. :contentReference[oaicite:17]{index=17}

Περισσότερα για την πολιτική εδώ

Εγγραφή στο ενημερωτικό

Όνομα

Διεύθυνση email *