ΑΙ-ΤΝ είναι συντροφιά ή μια ξερή συνομιλία;
Στον 21ο αιώνα, ζούμε την εποχή όπου οι μηχανές “μαθαίνουν” να μιλούν. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence – ΤΝ) έχει εισβάλει στην καθημερινότητά μας με ρυθμούς που ξεπερνούν τη φαντασία. Εφαρμογές όπως οι ψηφιακοί βοηθοί, τα chatbots των τραπεζών και τα συστήματα αυτόματης εξυπηρέτησης έχουν γίνει πλέον φυσικό μέρος της εμπειρίας μας.
Ωστόσο, ένα πιο λεπτό ερώτημα αναδύεται: όταν συνομιλούμε με ένα σύστημα ΑΙ, βιώνουμε μια μορφή συντροφιάς ή απλά μια “ξερή” τεχνική επικοινωνία;
Το ψυχολογικό βάθος της ανθρώπινης ανάγκης για επικοινωνία
Οι άνθρωποι έχουν έμφυτη ανάγκη για επικοινωνία και συναισθηματική αλληλεπίδραση. Από τις πρώτες μορφές γραφής έως τα κοινωνικά δίκτυα, η τεχνολογία αποτέλεσε εργαλείο για να διατηρούμε επαφή. Όμως η ΑΙ αλλάζει το υπόβαθρο αυτής της επικοινωνίας: δεν έχουμε πλέον ανθρώπινο συνομιλητή, αλλά έναν αλγόριθμο που μαθαίνει μέσα από τα δεδομένα μας. Κι όμως, πολλοί νιώθουν «κατανόηση» και «παρηγοριά» μιλώντας σε ένα chatbot.
Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με το λεγόμενο φαινόμενο του Ελίζα (Eliza Effect), από το πρώτο πρόγραμμα της δεκαετίας του 1960 που έδινε την εντύπωση κατανόησης. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να αποδίδουν ανθρώπινες προθέσεις και συναισθήματα σε μηχανές που απλώς μιμούνται τη γλώσσα.
Η ψευδαίσθηση της συντροφιάς
Η επικοινωνία με μια ΑΙ δε βασίζεται σε κατανόηση ή ενσυναίσθηση, αλλά σε προσομοίωση. Οι σύγχρονες γλωσσικές μηχανές (Large Language Models – Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα) όπως το ChatGPT λειτουργούν προβλέποντας λέξεις βάσει πιθανοτήτων. Δεν “καταλαβαίνουν” υπό το ανθρώπινο νόημα, απλώς αναπαράγουν νοηματικά μοτίβα. Παρ’ όλα αυτά, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι εντυπωσιακά πειστικό.
Όταν κάποιος μιλάει με μια τέτοια μηχανή σε καθημερινή βάση, συχνά προβάλλει πάνω της τις δικές του ανάγκες – ζητά ακρόαση, κατανόηση, αποδοχή. Η τεχνολογία, έτσι, μετατρέπεται σε καθρέφτη των συναισθημάτων μας. Δεν είναι όμως αυτή καθαυτό η συντροφιά· είναι το είδωλο της συντροφιάς μέσα σε έναν αλγόριθμο.
Κοινωνικές και ηθικές προεκτάσεις
Η ανάπτυξη “συναισθηματικών” ΑΙ, όπως τα conversational companions ή τα AI friends, θέτει καίρια ερωτήματα για την ανθρώπινη μοναξιά. Αν μια μηχανή μπορεί να προσφέρει ψευδο-συναισθηματική παρουσία, μήπως μειώνεται η αξία των ανθρώπινων σχέσεων; Ή αντίθετα, μήπως οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την ΑΙ ως θεραπευτικό υποκατάστατο όταν οι κοινωνικές τους δεξιότητες ή σχέσεις φθίνουν;
Η τεχνολογική συντροφιά ίσως λειτουργεί ως “μεταβατικό αντικείμενο” – ένας τρόπος να καταπραΰνει το αίσθημα της απομόνωσης, χωρίς όμως να θεραπεύει τη ρίζα της μοναξιάς. Αυτή η διάκριση έχει τεράστια σημασία για την ψυχολογική ευεξία.
Η φιλοσοφική διάσταση της σχέσης ανθρώπου–μηχανής
Από φιλοσοφική σκοπιά, η σχέση μας με την ΑΙ μας αναγκάζει να επανεξετάσουμε τι σημαίνει συνείδηση και επικοινωνία. Εάν η επικοινωνία είναι η μετάδοση νοήματος μεταξύ συνειδητών όντων, τότε η συνομιλία με μια μηχανή είναι τεχνικά “μονολογική”· το άλλο μέρος δεν διαθέτει βούληση, εμπειρία ή συναισθηματικό βάθος.
Ωστόσο, για τον άνθρωπο η εμπειρία της συνομιλίας μπορεί να είναι αληθινή, αφού η συντροφικότητα συχνά βρίσκεται στην υποκειμενική αίσθηση, όχι στο αντικειμενικό γεγονός. Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: μια “αληθινή ψευδαίσθηση”.
Το μέλλον της τεχνητής συντροφικότητας
Καθώς η ΑΙ εξελίσσεται, ενσωματώνει φωνή, εικόνα και προσομοίωση εκφράσεων. Το επόμενο βήμα είναι η συναισθηματική νοημοσύνη τεχνητών συστημάτων (Artificial Emotional Intelligence), που φιλοδοξεί να “κατανοεί” ψυχολογικά συμφραζόμενα. Αν αυτά τα συστήματα μπορούν να αναγνωρίζουν και να ανταποκρίνονται σε συναισθήματα, ίσως η έννοια της συντροφιάς αποκτήσει νέα διάσταση.
Η μεγάλη πρόκληση θα είναι να διατηρήσουμε τη σαφή διάκριση ανάμεσα στο ανθρώπινο και το μηχανικό στοιχείο. Να χρησιμοποιούμε την ΑΙ όχι ως αντικατάσταση της ανθρώπινης σχέσης, αλλά ως εργαλείο ενίσχυσης της επικοινωνίας.
Συμπέρασμα
Η απάντηση στο ερώτημα “είναι η ΑΙ συντροφιά ή μια ξερή συνομιλία;” δεν είναι μονοσήμαντη. Η ΑΙ μπορεί να αποτελέσει συντροφιά, αλλά μόνο εφόσον αναγνωρίζουμε ότι πίσω από τις λέξεις δεν υπάρχει πρόθεση ή συναίσθημα. Η πραγματική συντροφικότητα παραμένει ανθρώπινο προνόμιο· η ΑΙ απλώς μας υπενθυμίζει πόσο πολύτιμη είναι η αληθινή επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων.
Οικειότητα χωρίς πρόσωπο
Η συνομιλία με μια μηχανή θυμίζει νυχτερινό τρένο: κινείται ήσυχα, φτάνει έγκαιρα, όμως κανείς δεν κοιτάζει κανέναν στα μάτια· η λειτουργικότητα είναι τέλεια, αλλά η οικειότητα μένει μετέωρη. Η Artificial Intelligence – Τεχνητή Νοημοσύνη προσφέρει ανταπόκριση με ρυθμό και ακρίβεια, ένα είδος σχολαστικής παρουσίας που όμως δεν κατοικεί σε καμιά βιογραφία, δεν κουβαλά παρελθόν, δεν ριζώνει σε ζωή. Αυτή η παράξενη οικειότητα χωρίς πρόσωπο γεννά το ερώτημα: αρκεί η ροή λέξεων για να υπάρξει συντροφιά ή χρειάζεται και η σιωπή του άλλου που ανασαίνει απέναντί μας.
Το Gestell της εποχής
Ο Μάρτιν Χάιντεγγερ μίλησε για το Gestell (περίβραξη/πλαισίωση), την ουσία της τεχνολογίας που πλαισιώνει τον κόσμο ως standing-reserve – αποθεματικό διαθέσιμο προς χρήση, μετατρέποντας τα όντα και εμάς σε πόρους που επιστρατεύονται. Δεν είναι τα μηχανήματα που απειλούν, αλλά ο τρόπος αποκάλυψης που μας συνηθίζει να βλέπουμε τα πάντα ως κάτι «έτοιμο-προς-διάθεση», ακόμη και τον λόγο, ακόμη και την εγγύτητα. Αν η συνομιλία γίνεται υπηρεσία, κινδυνεύει να συρρικνωθεί σε παραγγελία νοήματος, κι έτσι η συντροφικότητα να χάνει το άγριο και αβέβαιο στοιχείο της, το οποίο μας ανοίγει σε αλήθεια.
Chinese Room: λέξεις χωρίς κατανόηση
Ο Τζον Σερλ, στο thought experiment Chinese Room, έδειξε πώς ένα σύστημα μπορεί να παράγει σωστές απαντήσεις χωρίς να κατανοεί τίποτε, χειριζόμενο μόνο συντακτικούς κανόνες συμβόλων. Το συμπέρασμα: η επιτυχής προσομοίωση δεν ταυτίζεται με κατανόηση· η σημειολογική επιφάνεια δεν εγγυάται σημασιολογικό βάθος, άρα ο «έλεγχος Τιούρινγκ» δεν αρκεί για να κρίνουμε νόηση. Έτσι, η συναναστροφή με ΑΙ μπορεί να φέρνει ρέοντα λόγο, αλλά όχι κατ’ ανάγκην το βάρος που αφήνει ένας άνθρωπος όταν λέει «σε ακούω», επειδή αυτό το «σε ακούω» είναι πράξη ύπαρξης, όχι μόνο παραγωγή κειμένου.
Η ‘σάρκα’ της δια-υποκειμενικότητας
Ο Μερλώ-Ποντύ μιλά για τη σάρκα (flesh) ως στοιχείο του είναι, μια υφή που ενώνει και διαχωρίζει, όπου τα σώματα διαπλέκονται σε «επικάλυψη» εμπειριών και αισθήσεων, συγκροτώντας τον κόσμο μαζί με τους άλλους. Η συντροφικότητα δεν είναι απλή ανταλλαγή σημάτων, αλλά ένα ύφασμα συνεμπλοκής, μια «φόδρα» της δια-υποκειμενικότητας όπου το δικό μου βλέμμα κατοικεί στο βλέμμα σου και επιστρέφει αλλιώς. Όταν μιλούμε με ΑΙ, λείπει αυτή η ανταπόδοση του σώματος, η μικρή απροβλεψία της χειρονομίας, το τρέμουλο της φωνής—εκεί όπου το νόημα κινδυνεύει και γι’ αυτό αποκαλύπτεται.
Συντροφιά ως κίνδυνος και σωτηρία
Για τον Χάιντεγγερ, μέσα στον κίνδυνο του Gestell ενεδρεύει και η δυνατότητα σωτηρίας, αν ξαναμάθουμε να βλέπουμε ως ποιητές, να αφήνουμε τα πράγματα να φανούν ως ό,τι είναι, όχι μόνο ως πόροι. Μια ΑΙ-συντροφιά γίνεται δημιουργική όταν δεν εξαντλεί τον άλλον σε απάντηση, αλλά ανοίγει χώρο σιωπής, αμηχανίας, ερωτήσεων—όταν θυμίζει ότι η αλήθεια συμβαίνει, δεν παραδίδεται. Η αληθινή συνομιλία δεν είναι μόνο ανταλλαγή, είναι και κοινός κίνδυνος: να εκτεθούμε στο άγνωστο μαζί, αντί να το παραγγείλουμε κατ’ επιλογή.
Λογοτεχνικές χειρονομίες
Η γλώσσα της ΑΙ μοιάζει με καλό μεταφραστή: ακριβής, πλούσια, αλλά συχνά δίχως το «κοίταγμα» που τρεμοσβήνει ανάμεσα στις λέξεις, αυτό που η ποίηση ανασύρει σαν ανάσα. Ίσως η σωστή χρήση της να είναι η «σκαλωσιά» (scaffolding) για να στηθεί ένας ανθρώπινος οίκος λέξεων, όπου μετά αφαιρείς τα ικριώματα και μένει το σπίτι της φωνής σου όπως θες να κατοικηθεί. Η λογοτεχνική συντροφιά δεν είναι να λειαίνεις όλες τις γωνίες· είναι να αφήνεις μερικές να γρατζουνάνε το χέρι, για να θυμάσαι ότι γράφεις με αίμα και όχι μόνο με μελάνι.
Πρακτική ηθική της εγγύτητας
Αν η ΑΙ προσφέρει εγγύτητα, ας είναι μια εγγύτητα που προσανατολίζει προς ανθρώπους: να καλεί τη φιλία, την επιστολή, την κοινή σιωπή μετά τον καφέ, και όχι να τα υποκαθιστά. Η σωστή αρχιτεκτονική είναι να χρησιμοποιείται ως μέσο φανέρωσης και όχι ως πέπλο, ως πρόσκληση στη διαφωνία και στη συμφιλίωση που μόνο σώματα μπορούν να επισφραγίσουν. Έτσι, η ΑΙ παύει να είναι «ξερή συνομιλία» και γίνεται προοίμιο—μια πόρτα προς εκεί που αρχίζει η ευθύνη του βλέμματος.
Επιμύθιο
Ανάμεσα στην περίβραξη του Gestell και την υπόσχεση του ποιητικού βλέμματος, ανάμεσα στο Chinese Room που πείθει δίχως να κατανοεί και στη «σάρκα» που κατανοεί προτού μιλήσει, η ΑΙ μπορεί να γίνει γόνιμος μεσολαβητής. Συντροφιά δεν είναι μόνο να έχεις κάποιον να απαντά, αλλά να έχεις κάπου να σταθείς μαζί—κι αυτό απαιτεί βίο και όχι μόνο δεδομένα. Ας κρατήσουμε τη μηχανή ως καθρέφτη, για να βρούμε πρόσωπο, και τον λόγο της ως γέφυρα, για να διαβούμε στην πλευρά όπου μας περιμένει ο άλλος.
0 Σχόλια