Η Ανεξάρτητη Δικαιοσύνη ως Οξυγόνο της Δημοκρατίας Ανάγνωση άρθρου

Γιατί Συμφέρει την Κοινωνία (και πώς χτίζεται η εμπιστοσύνη)

Η εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη δεν είναι «πολυτέλεια». Είναι προϋπόθεση για δημοκρατία που λειτουργεί, οικονομία που αναπτύσσεται και κοινωνία που συνεργάζεται. Όμως δεν είναι τυφλή· είναι κριτική, απαιτητική και θεμελιωμένη σε διαδικασίες που λειτουργούν.

Περιεχόμενα

Περίληψη

• Η ανεξάρτητη δικαιοσύνη είναι θεμέλιο του κράτους δικαίου, της κοινωνικής συνοχής και της οικονομικής εμπιστοσύνης.
• Η εμπιστοσύνη πρέπει να είναι κριτική: να στηρίζεται σε διαφανείς, αμερόληπτες και διορθωτικές διαδικασίες.
• Η έλλειψή της οδηγεί σε αυτοδικία, πόλωση, ατιμωρησία, οικονομικό κόστος και μείωση συμμόρφωσης στους κανόνες.
• Υπάρχουν συμφέροντα που κερδίζουν από την αμφισβήτηση ή την εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης, αλλά και η τεκμηριωμένη κριτική είναι αναγκαία για βελτίωση.
• Στην Ελλάδα, διαχρονικές προκλήσεις: καθυστερήσεις, μερική ψηφιοποίηση, πολυνομία/κακονομία, ζητήματα διαφάνειας στον ορισμό ηγεσίας, περιορισμένη δημοσίευση αποφάσεων, εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων, πόροι και υποδομές.
• Οι διεθνείς δείκτες δείχνουν ότι η Ελλάδα υστερεί σε ταχύτητα και αποτελεσματικότητα πολιτικής/ποινικής δικαιοσύνης σε σχέση με τον μ.ό. ΕΕ, αλλά υπάρχουν θετικές κινήσεις σε ψηφιοποίηση και εναλλακτική επίλυση διαφορών.

Γιατί η ανεξάρτητη δικαιοσύνη είναι δημόσιο αγαθό

Η δικαιοσύνη δεν είναι απλώς ένας «μηχανισμός επίλυσης διαφορών». Είναι ο ρυθμιστής αξιοπιστίας ενός ολόκληρου οικοσυστήματος: πολιτικής, αγοράς, δικαιωμάτων, καθημερινότητας. Όταν οι πολίτες και οι επιχειρήσεις πιστεύουν ότι οι κανόνες εφαρμόζονται ίσα και ότι τα λάθη διορθώνονται, τότε:

• Αυξάνεται η προθυμία συμμόρφωσης στους κανόνες (από φορολογία μέχρι οδική ασφάλεια).
• Μειώνεται το «ασφάλιστρο κινδύνου» σε συναλλαγές, άρα αυξάνονται επενδύσεις και παραγωγικότητα.
• Προστατεύονται μειονότητες και ευάλωτοι, περιορίζοντας την αυθαιρεσία της ισχύος.
• Ενισχύεται η πολιτική σταθερότητα: οι θεσμοί, όχι τα πρόσωπα, λύνουν συγκρούσεις.

Στον πυρήνα της βρίσκεται η «διαδικαστική δικαιοσύνη»: οι άνθρωποι αποδέχονται ευκολότερα ακόμη και δυσάρεστες αποφάσεις, όταν νιώθουν ότι ακούστηκαν, ότι οι κανόνες εφαρμόστηκαν ισότιμα και ότι ο/η δικαστής ήταν αμερόληπτος/η.

Εμπιστοσύνη: κριτική, όχι τυφλή

Η υγιής στάση είναι η κριτική εμπιστοσύνη: εμπιστευόμαστε τις διαδικασίες και τους θεσμικούς φραγμούς (ανεξαρτησία, διαφάνεια, δικαίωμα έφεσης), ενώ απαιτούμε λογοδοσία όταν κάτι δεν λειτουργεί. Αυτό το μείγμα προστατεύει από δύο άκρα: τον κυνισμό («όλα είναι στημένα») και τη λατρεία θεσμών χωρίς έλεγχο.

Όταν καταρρέει η εμπιστοσύνη: κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά κόστη

• Αυτοδικία Μεγαλώνει η τάση «να πάρουμε τον νόμο στα χέρια μας», με κινδύνους βίας και αυθαιρεσίας.
• Ατιμωρησία Επιλεκτική εφαρμογή κανόνων, διάβρωση κράτους δικαίου και αύξηση διαφθοράς.
• Πόλωση Εύκολη εργαλειοποίηση δικαστικών υποθέσεων και αποφάσεων για κομματικούς σκοπούς.
• Οικονομικό κόστος Διστακτικότητα επενδύσεων, αβεβαιότητα συμβολαίων, «brain drain».
• Μείωση συμμόρφωσης Από φόρους μέχρι κανονισμούς, όταν το σύστημα δεν θεωρείται δίκαιο.

Ποιοι έχουν κίνητρο να την υπονομεύουν;

• Πολιτικά/κομματικά συμφέροντα όταν η δικαιοσύνη ελέγχει την εξουσία τους (π.χ. απονομιμοποίηση αποφάσεων, πίεση στους διορισμούς/προϋπολογισμούς).
• Ισχυρά οικονομικά συμφέροντα που επιδιώκουν «ευέλικτη» ρύθμιση ή ατιμωρησία.
• Οργανωμένο έγκλημα που κερδίζει από διαφθορά και εκφοβισμό δικαστικών λειτουργών.
• Ξένες επιρροές/παραπληροφόρηση με στόχο τη γενικευμένη δυσπιστία στους θεσμούς.
• Μέρος ΜΜΕ/infotainment που, κυνηγώντας θεαματικότητα, προδικάζει υποθέσεις και ζωντανεύει «τηλε-δίκες».
• Ιδεολογικά κινήματα όταν αποφάσεις συγκρούονται με την ατζέντα τους.

Σημείωση: όχι κάθε αμφισβήτηση είναι κακόβουλη· η τεκμηριωμένη κριτική, ο ερευνητικός τύπος και ο ακτιβισμός δικαιωμάτων είναι απαραίτητα για τη βελτίωση.

Θεμιτή κριτική vs υπονόμευση

• Θεμιτή κριτική: βασίζεται σε στοιχεία/αιτιολογίες, σέβεται τη διάκριση εξουσιών, προτείνει λύσεις και θεσμικές βελτιώσεις.
• Υπονόμευση: γενικεύσεις χωρίς τεκμήρια, στοχοποίηση προσώπων, πιέσεις/εκφοβισμοί, προσπάθεια πολιτικού ελέγχου στη λειτουργία/στελέχωση.

Τι χτίζει εμπιστοσύνη στην πράξη

• Θωράκιση ανεξαρτησίας: διαφανείς, αξιοκρατικές επιλογές και προαγωγές· σαφή ασυμβίβαστα· προστασία από πολιτικές πιέσεις.
• Διαφάνεια και αιτιολόγηση: δημοσίευση αποφάσεων σε προσιτή γλώσσα· ανοιχτά δεδομένα στατιστικών.
• Ταχύτητα και ποιότητα: εύλογοι χρόνοι εκδίκασης· ψηφιοποίηση ροών· επιμόρφωση δικαστικών λειτουργών.
• Λογοδοσία χωρίς εκφοβισμό: αποτελεσματικοί και δίκαιοι πειθαρχικοί μηχανισμοί· προστασία της αμεροληψίας.
• Πρόσβαση στη δικαιοσύνη: ενίσχυση νομικής βοήθειας· αναλογικά κόστη· γεωγραφική/γλωσσική προσβασιμότητα.
• Επικοινωνία με κοινωνία: εκπαίδευση δικαιωμάτων στα σχολεία· ενημέρωση πολιτών· ορθός χειρισμός ΜΜΕ.

Θεσμικά κενά και προκλήσεις στην Ελλάδα

• Καθυστερήσεις και εκκρεμοδικία: μακρές διάρκειες σε πολιτικές/εμπορικές και ποινικές υποθέσεις, συχνές αναβολές, κινδύνους παραγραφών.
• Μερική ψηφιοποίηση: πρόοδος σε ηλεκτρονική κατάθεση/επιχειρησιακά συστήματα, αλλά ετερογένεια ανά δικαστήριο, περιορισμένη διασύνδεση και διαλειτουργικότητα.
• Διορισμός ηγεσίας ανωτάτων δικαστηρίων: ο ρόλος της εκτελεστικής εξουσίας στη διαδικασία δημιουργεί διαχρονικά ερωτήματα αντίληψης ανεξαρτησίας.
• Πειθαρχική λογοδοσία: κυρίως ενδοσυστημικές διαδικασίες με περιορισμένη διαφάνεια προς το κοινό χωρίς να διακυβεύεται η ανεξαρτησία.
• Πολυνομία και κακονομία: συχνές και αποσπασματικές τροποποιήσεις, δυσκολία προβλεψιμότητας για πολίτες και επιχειρήσεις.
• Δημοσίευση και αναζήτηση αποφάσεων: βελτιωμένη αλλά ατελής· όχι όλες οι αποφάσεις είναι διαθέσιμες σε μορφή ανοιχτών δεδομένων, ανομοιογενής ανωνυμοποίηση.
• Εκτέλεση αποφάσεων: καθυστερήσεις στην εκτέλεση, ιδίως όταν αντίδικος είναι το Δημόσιο ή νομικά πρόσωπα του Δημοσίου.
• Πόροι και υποδομές: ελλείψεις σε γραμματείες/βοηθητικό προσωπικό, κτιριακές υποδομές, εξοπλισμό και επιμόρφωση.
• Ποινική δικαιοσύνη: υπερφόρτωση, ζητήματα προφυλάκισης και συνθηκών κράτησης, αποφάσεις του ΕΔΔΑ για διάρκεια διαδικασιών/συνθήκες.
• Ισορροπία με ΜΜΕ και τεκμήριο αθωότητας: «τηλε-δίκες», διαρροές δικογραφιών, δημόσιος λιθοβολισμός πριν την ετυμηγορία.
• Πρόσβαση και κόστος: κόστη δικαστικών παραβόλων και περιορισμένοι πόροι νομικής βοήθειας που αποτρέπουν ευάλωτους.

Δείκτες εμπιστοσύνης και απόδοσης: πού βρισκόμαστε

Οι παρακάτω διεθνείς πηγές δεν είναι «βαθμολογία τιμής», αλλά εργαλεία αυτοβελτίωσης. Τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η Ελλάδα συνήθως υστερεί έναντι του μέσου όρου ΕΕ σε ταχύτητα και αποτελεσματικότητα, ενώ καταγράφει πρόοδο σε ψηφιοποίηση και εναλλακτική επίλυση διαφορών. Για ακριβή/ενημερωμένα δεδομένα, συμβουλευτείτε απευθείας τις πηγές.

Δείκτης / Πηγή	Τι μετρά	Εικόνα για την Ελλάδα (τελευταίες τάσεις)
World Justice Project – Rule of Law Index	Κράτος δικαίου: περιορισμοί εξουσίας, απουσία διαφθοράς, ανοιχτή διακυβέρνηση, θεμελιώδη δικαιώματα, τάξη/ασφάλεια, επιβολή ρυθμίσεων, πολιτική/ποινική δικαιοσύνη.	Μεσαίες επιδόσεις συνολικά· σχετικά καλύτερα στην «τάξη και ασφάλεια», υστερήσεις σε «πολιτική/ποινική δικαιοσύνη» (καθυστερήσεις, προσβασιμότητα).
EU Justice Scoreboard	Αποδοτικότητα (διάρκεια, ποσοστά εκκαθάρισης), ποιότητα (ψηφιοποίηση, κατάρτιση), ανεξαρτησία (αντιλήψεις πολιτών/επιχειρήσεων).	Μεγάλες διάρκειες επίλυσης σε πολιτικές/εμπορικές υποθέσεις· αντιλήψεις ανεξαρτησίας κάτω από τον μ.ό. ΕΕ· πρόοδος σε e-Justice, αλλά άνισα ανα δικαστήριο.
Eurobarometer (Ευρωπαϊκή Επιτροπή)	Εμπιστοσύνη πολιτών σε θεσμούς, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων/δικαιοσύνης.	Εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη τυπικά κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με διακυμάνσεις ανά συγκυρία/υπόθεση υψηλού προφίλ.
CEPEJ (Council of Europe)	Συγκριτικά στοιχεία αποδοτικότητας δικαιοσύνης (κόστος, ανθρώπινοι πόροι, χρόνοι).	Υστερήσεις σε χρόνους απονομής και φόρτο ανά δικαστή/δικαστήριο· ανάγκη ενίσχυσης διοικητικής υποστήριξης.
ΕΔΔΑ – HUDOC Statistics	Καταδίκες/παραβιάσεις ΕΣΔΑ, π.χ. εύλογη διάρκεια διαδικασιών, συνθήκες κράτησης.	Επαναλαμβανόμενα ευρήματα σε υπερβολική διάρκεια διαδικασιών και συνθηκών κράτησης, που υποδεικνύουν συστημικά ζητήματα.
Transparency International – CPI	Αντιλήψεις για διαφθορά στον δημόσιο τομέα (ευρύτερα του δικαστικού).	Επιδόσεις κάτω του μέσου όρου της ΕΕ· σχετίζεται με την εμπιστοσύνη σε επιβολή κανόνων και ακεραιότητα θεσμών.
World Bank – Worldwide Governance Indicators (Rule of Law)	Ευρύτερη ποιότητα κράτους δικαίου και επιβολής συμβολαίων.	Βελτιώσεις σε ορισμένα έτη, αλλά συνολικά χαμηλότερα σκορ από τον μ.ό. της ΕΕ.

Οι πραγματικές τιμές/κατατάξεις ανανεώνονται ετησίως. Για ακρίβεια, δείτε τα πρωτότυπα dashboards.

Δεκάλογος μεταρρυθμίσεων για δικαιοσύνη ανθεκτική

1. Επιλογή και αξιολόγηση με κύρος: αντικειμενικά, διαφανή κριτήρια· ενίσχυση ανεξάρτητων συμβουλίων· περιορισμός άμεσης εκτελεστικής επιρροής στην ηγεσία ανωτάτων δικαστηρίων (π.χ. ειδικές πλειοψηφίες/διακομματική λογοδοσία).
2. Ενεργή διαχείριση υποθέσεων: δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα, case management, στοχευμένες παρεμβάσεις στα «στενά λαιμού μπουκαλιού», κυρώσεις για καταχρηστικές αναβολές.
3. Πλήρης ψηφιοποίηση: e-filing, e-service, ηλεκτρονικά δικόγραφα/φάκελοι, τηλεδιασκέψεις για διαδικαστικά, ενιαία πλατφόρμα με διαλειτουργικότητα.
4. Ανοιχτές αποφάσεις και plain language: υποχρεωτική δημοσίευση με ανωνυμοποίηση· μηχανικά αναγνώσιμα δεδομένα· σαφέστερη γλώσσα αιτιολογιών.
5. Εκτέλεση χωρίς εκπτώσεις: KPI συμμόρφωσης του Δημοσίου σε δικαστικές αποφάσεις· ειδικά κονδύλια και διαδικασίες ταχείας εκτέλεσης.
6. Πρόσβαση και ίση μεταχείριση: ενίσχυση νομικής βοήθειας, αναλογικά δικαστικά έξοδα, βελτιώσεις για άτομα με αναπηρία/γλωσσικά εμπόδια.
7. Εξειδίκευση και κατανομή φόρτου: θεματικές συνθέσεις (π.χ. οικονομικό έγκλημα, πνευματική ιδιοκτησία), ανακατανομή υποθέσεων με ψηφιακά εργαλεία.
8. Ακεραιότητα και δεοντολογία: σαφείς κανόνες για δώρα/συγκρούσεις συμφερόντων, ενίσχυση δηλώσεων περιουσιακής κατάστασης, προστασία whistleblowers.
9. Συνεχής επιμόρφωση: νέες τεχνολογίες, οικονομική ανάλυση δικαίου, ανθρώπινα δικαιώματα, επικοινωνία με ΜΜΕ.
10. Εναλλακτική επίλυση διαφορών: ενίσχυση διαμεσολάβησης/διαιτησίας με ποιοτικά πρότυπα και κίνητρα (χωρίς να γίνεται υποκατάστατο της δικαιοσύνης).

Πώς μπορεί να συμβάλει ο πολίτης και η κοινωνία των πολιτών

• Διακρίνουμε μεταξύ τεκμηριωμένης κριτικής και δημαγωγίας· αποφεύγουμε τη «δίκη» στα social.
• Στηρίζουμε οργανώσεις που προάγουν πρόσβαση στη δικαιοσύνη, παρακολουθούν στατιστικά και δημοσιεύουν εκθέσεις.
• Αξιοποιούμε δικαιώματα πρόσβασης σε διοικητικά έγγραφα και αιτούμαστε στοιχεία· διαφάνεια γεννά εμπιστοσύνη.
• Εκπαιδεύουμε τα παιδιά/μαθητές σε βασικές αρχές κράτους δικαίου και τεκμήριο αθωότητας.
• Ζητάμε λογοδοσία από πολιτικές ηγεσίες όταν εργαλειοποιούν δικαστικές υποθέσεις ή προσβάλλουν την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.

Συμπέρασμα

Η ανεξάρτητη δικαιοσύνη είναι «οξυγόνο» για τη δημοκρατία και λιπαντικό για την οικονομία. Η κοινωνία έχει προφανές συμφέρον όχι απλώς να «εμπιστεύεται», αλλά να συνδιαμορφώνει μια δικαιοσύνη που αξίζει την εμπιστοσύνη της: αμερόληπτη, γρήγορη, διαφανή, προσιτή και λογοδοτούσα. Η κριτική εμπιστοσύνη είναι η σωστή στάση· και οι μεταρρυθμίσεις που περιγράφηκαν είναι ο δρόμος ώστε αυτή η εμπιστοσύνη να εδράζεται σε πραγματικές επιδόσεις και όχι σε ευσεβείς πόθους.

Πηγές και χρήσιμα links

• World Justice Project – Rule of Law Index: worldjusticeproject.org/rule-of-law-index
• EU Justice Scoreboard (European Commission): commission.europa.eu … eu-justice-scoreboard
• CEPEJ (Council of Europe) reports: coe.int/en/web/cepej
• European Court of Human Rights – HUDOC and statistics: hudoc.echr.coe.int
• Transparency International – Corruption Perceptions Index: transparency.org/en/cpi

Εγγραφή στο ενημερωτικό

Όνομα

Διεύθυνση email *