Όταν το "τσακίστε τον φασισμό" γίνεται καθρέφτης του φασισμού Ανάγνωση άρθρου

Περιεχόμενα

Όταν το "τσακίστε τον φασισμό" γίνεται καθρέφτης του φασισμού

Η φράση «Τσακίστε τον φασισμό» ακούγεται με πάθος από στόματα καλλιτεχνών, ακτιβιστών και πολιτικών, συχνά συνοδευόμενη από τον αέρα της ηθικής ανωτερότητας. Είναι το σύνθημα που υπόσχεται δικαιοσύνη, ανθρωπιά και ελευθερία. Όμως, η ιστορία και η εμπειρία δείχνουν ότι το σύνθημα αυτό συχνά μετατρέπεται σε κάτι πολύ διαφορετικό: σε αντικατοπτρισμό του ίδιου του φαινομένου που υποτίθεται πως πολεμά.

Η φύση του φασισμού και η παγίδα της μίμησης

Ο φασισμός, στην ουσία του, δεν είναι μόνο πολιτικό καθεστώς , είναι τρόπος σκέψης: είναι η πεποίθηση ότι υπάρχει μία αλήθεια, ένας σωστός δρόμος, και πως όλοι οι άλλοι πρέπει να σωπάσουν ή να εξαφανιστούν. Είναι η απόλυτη βεβαιότητα, η άρνηση του διαλόγου, η δαιμονοποίηση του άλλου. Είναι η πίστη ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα και ότι η βία είναι όχι μόνο αποδεκτή αλλά και αναγκαία για την επίτευξη του "καλού".

Κάθε φορά λοιπόν που κάποιος φωνάζει «τσακίστε», αντί να πει «αντικρούστε», «αποδομήστε», «αντισταθείτε», ο ίδιος εισάγει βία στη γλώσσα. Και η βία στη γλώσσα είναι το πρώτο σκαλοπάτι της βίας στην πράξη. Η επιλογή των λέξεων δεν είναι τυχαία· αποκαλύπτει τη νοοτροπία, τις προθέσεις και τελικά τη μεθοδολογία. Όταν μιλάμε για "τσάκισμα", μιλάμε για καταστροφή, για εξόντωση, για πλήρη εξαφάνιση του αντιπάλου. Δεν μιλάμε για νίκη επιχειρημάτων, αλλά για νίκη δύναμης.

Ο κίνδυνος της ιδεολογικής τύφλωσης

Η αριστερά, όπως και κάθε ιδεολογία, όταν χάνει την αυτοκριτική της, κινδυνεύει να γίνει καθρέφτης αυτού που μισεί. Η ιστορία είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα: επαναστάτες που έγιναν τύραννοι, απελευθερωτές που έγιναν καταπιεστές, ιδεαλιστές που έγιναν δογματικοί. Από τη Γαλλική Επανάσταση και την περίοδο της Τρομοκρατίας, μέχρι τα γκουλάγκ της Σοβιετικής Ένωσης, η πορεία από τον "αντιφασισμό" στον αυταρχισμό είναι τραγικά σύντομη όταν λείπει η αυτογνωσία.

Έτσι, πίσω από το σύνθημα «τσακίστε τον φασισμό» μπορεί να κρύβεται μια υποσυνείδητη ανάγκη να επιβληθεί η δική μας άποψη , όχι να ελευθερωθεί η κοινωνία, αλλά να ελευθερωθεί μόνο από τους άλλους. Και τότε, χωρίς να το καταλάβουμε, ο "αντιφασισμός" γίνεται φασισμός με άλλο όνομα. Γίνεται η δικτατορία των "καλών", η τυραννία των "δίκαιων", ο ολοκληρωτισμός των "προοδευτικών".

Η ψυχολογία της εκδίκησης και ο κύκλος της βίας

Υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην επιθυμία για εκδίκηση, στην ανάγκη να "πληρώσει" ο εχθρός. Όμως η εκδίκηση δεν είναι δικαιοσύνη· είναι απλώς η συνέχιση του κύκλου της βίας. Όταν αντιμετωπίζουμε τον φασισμό με τα ίδια του τα όπλα, την βία, τη λογοκρισία, την καταστολή ,  δεν τον νικάμε· απλώς τον αναπαράγουμε με διαφορετική μορφή.

Η ψυχολογία των μαζών παίζει επίσης κρίσιμο ρόλο. Στο πλήθος, το άτομο χάνει την κριτική του ικανότητα, παρασύρεται από το συναίσθημα, ακολουθεί το ένστικτο της αγέλης. Το σύνθημα "τσακίστε τον φασισμό" λειτουργεί ως πολεμική κραυγή που κινητοποιεί τα πρωτόγονα ένστικτα, όχι τη λογική σκέψη. Δημιουργεί μια ατμόσφαιρα πολέμου, όπου ο "άλλος" δεν είναι πλέον άνθρωπος με απόψεις που μπορούν να αντικρουστούν, αλλά εχθρός που πρέπει να εξοντωθεί.

Η δύναμη του διαλόγου και η αδυναμία της βίας

Αν θέλουμε πραγματικά να πολεμήσουμε τον φασισμό, δεν τον «τσακίζουμε» ,  τον απογυμνώνουμε από τη λογική του φόβου, τον διαλύουμε με ελευθερία, με παιδεία, με ανοιχτό διάλογο. Ο φασισμός τρέφεται από τον φόβο, την άγνοια και την απομόνωση. Όταν του επιτιθέμεθα με βία, του δίνουμε την ευκαιρία να παρουσιαστεί ως θύμα, να δικαιολογήσει τη δική του βία ως άμυνα.

Ο διάλογος, από την άλλη, είναι η απόλυτη αντίθεση του φασισμού. Προϋποθέτει την αναγνώριση του άλλου ως ισότιμου συνομιλητή, την αποδοχή ότι μπορεί να έχουμε άδικο, την ανοιχτότητα στην αλλαγή. Ο διάλογος δεν σημαίνει συμβιβασμό με το απαράδεκτο, αλλά την πίστη ότι η αλήθεια μπορεί να σταθεί μόνη της, χωρίς τη στήριξη της βίας.

Ιστορικά διδάγματα και σύγχρονες προκλήσεις

Η ιστορία μας διδάσκει ότι οι μεγάλες αλλαγές δεν έρχονται με το "τσάκισμα" του εχθρού, αλλά με τη μετατροπή της συνείδησης. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ δεν "τσάκισε" τον ρατσισμό· τον αποδόμησε με την ηθική ανωτερότητα της μη-βίας. Ο Νέλσον Μαντέλα δεν εκδικήθηκε τους δεσμοφύλακές του· τους συγχώρεσε και έχτισε γέφυρες συμφιλίωσης. Ο Βάτσλαβ Χάβελ δεν πολέμησε τον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό με όπλα· τον νίκησε με την "δύναμη των αδυνάτων", με την αλήθεια που ζει μέσα στην καθημερινότητα.

Στη σύγχρονη εποχή, με την άνοδο του λαϊκισμού και του εξτρεμισμού σε όλο τον κόσμο, ο πειρασμός να απαντήσουμε με τα ίδια μέσα είναι μεγάλος. Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν αυτή την τάση, δημιουργώντας "φούσκες" όπου ακούμε μόνο όσους συμφωνούν μαζί μας και δαιμονοποιούμε όσους διαφωνούν. Το "cancel culture" είναι ένα σύγχρονο παράδειγμα του πώς ο "αντιφασισμός" μπορεί να γίνει καταπιεστικός: αντί να αντικρούουμε τις ιδέες, προσπαθούμε να σιωπήσουμε τους φορείς τους.

Η παιδεία ως αντίδοτο

Η πραγματική απάντηση στον φασισμό είναι η παιδεία,  όχι η προπαγάνδα που μεταμφιέζεται σε εκπαίδευση, αλλά η γνήσια καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Η παιδεία που μαθαίνει τους ανθρώπους να σκέφτονται, όχι τι να σκέφτονται. Που τους διδάσκει να αμφισβητούν, να ερευνούν, να διαλέγονται. Που τους εμφυσά την ανεκτικότητα στη διαφορετικότητα και την εκτίμηση για την πολυπλοκότητα του κόσμου.

Η παιδεία δημιουργεί ανθρώπους που δεν χρειάζονται να "τσακίσουν" για να νιώσουν δυνατοί, γιατί η δύναμή τους πηγάζει από τη γνώση και την αυτοπεποίθηση. Ανθρώπους που μπορούν να σταθούν απέναντι στον φασισμό όχι με μίσος αλλά με σθένος, όχι με βία αλλά με επιχειρήματα, όχι με φανατισμό αλλά με σοφία.

Το παράδοξο της ανεκτικότητας και τα όριά της

Βέβαια, υπάρχει το γνωστό "παράδοξο της ανεκτικότητας" που διατύπωσε ο Καρλ Πόπερ: μια απόλυτα ανεκτική κοινωνία θα καταστραφεί από τους μη ανεκτικούς. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνουμε μη ανεκτικοί για να προστατευτούμε. Σημαίνει ότι πρέπει να θέσουμε σαφή όρια, να υπερασπιστούμε τους θεσμούς της δημοκρατίας, να προστατεύσουμε τα δικαιώματα των αδυνάτων. Αλλά αυτό μπορεί να γίνει χωρίς να υιοθετήσουμε τη λογική και τις μεθόδους του εχθρού.

Συμπέρασμα: Η νίκη που δεν είναι νίκη

Όποιος χρειάζεται να "τσακίσει" για να νικήσει, έχει ήδη χάσει. Έχει χάσει την ηθική ανωτερότητα, έχει χάσει την ανθρωπιά του, έχει χάσει την ουσία αυτού για το οποίο υποτίθεται ότι πολεμά. Η πραγματική νίκη επί του φασισμού δεν έρχεται με την καταστροφή του, αλλά με την υπέρβασή του. Με τη δημιουργία μιας κοινωνίας τόσο ελεύθερης, τόσο δίκαιης, τόσο ανθρώπινης, που ο φασισμός να μην έχει πλέον έδαφος να ριζώσει.

Η μάχη κατά του φασισμού είναι πρωτίστως μάχη εντός μας. Είναι η καθημερινή προσπάθεια να μην γίνουμε αυτό που μισούμε, να μην αφήσουμε το μίσος να μας μετατρέψει σε καθρέφτη του εχθρού. Είναι η επιλογή της δύσκολης οδού του διαλόγου αντί της εύκολης οδού της βίας. Είναι η πίστη ότι η ανθρωπιά μπορεί να νικήσει τη βαρβαρότητα, όχι καταστρέφοντάς την, αλλά ξεπερνώντας την.

Ας μην ξεχνάμε: ο φασισμός δεν είναι μόνο μια πολιτική ιδεολογία που υπάρχει "εκεί έξω". Είναι μια τάση που κρύβεται μέσα σε όλους μας,  η τάση να επιβάλλουμε, να κυριαρχήσουμε, να εξαλείψουμε τη διαφορετικότητα. Όταν φωνάζουμε "τσακίστε τον φασισμό", ας είμαστε σίγουροι ότι δεν τροφοδοτούμε τον φασιστή μέσα μας.

Περισσότερα πολιτικά άρθρα εδώ.

Εγγραφή στο ενημερωτικό

Όνομα

Διεύθυνση email *