Πώς Γινόμαστε οι Εχθροί του Εαυτού Μας
Ανάλυση πάνω στο παράδοξο της αυτοϋπονόμευσης, τους μηχανισμούς του φόβου, τον ρόλο του νευρικού συστήματος και την πορεία προς την ίαση και την αυθεντικότητα.
Το Παράδοξο της Αυτοϋπονόμευσης και η Επιστροφή στην Αυθεντικότητα
Η Φύση του Παράδοξου και η Νοσταλγία της Ασφάλειας
Το φαινόμενο της αυτοϋπονόμευσης εκδηλώνεται ως μια παράξενη ανησυχία που εμφανίζεται ακριβώς πριν φτάσει κάποιος σε κάτι όμορφο ή όταν όλα αρχίζουν να πηγαίνουν καλά, καθιστώντας την ίδια τη γαλήνη ύποπτη. Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι ατυχία ούτε έλλειψη δύναμης, αλλά ένας αρχαίος μηχανισμός που ξυπνά τη στιγμή που το σύμπαν πάει να χαρίσει ανάπαυση. Μια εσωτερική φωνή ψιθυρίζει «Μην χαλαρώνεις, Μην εμπιστεύεσαι την ησυχία».
Αυτό το φαινόμενο, το οποίο συχνά ονομάζεται τύχη, χρονική συγκυρία ή κακή διάθεση, είναι στην πραγματικότητα πίστη στο παλιό μας τραύμα, όχι στο μέλλον μας. Η αυτοϋπονόμευση δεν είναι αδυναμία, αλλά νοσταλγία της ασφάλειας. Το νευρικό μας σύστημα, εκπαιδευμένο στον κίνδυνο, φοβάται την ηρεμία γιατί δεν την αναγνωρίζει ως οικεία. Ως εκ τούτου, αναζητούμε τη φασαρία όχι επειδή μας ευχαριστεί, αλλά επειδή μας καθησυχάζει.
Το Σώμα που Θυμάται και η Παιδική Προετοιμασία
Η ρίζα αυτού του φόβου συχνά βρίσκεται στην παιδική εμπειρία. Αν κάποιος ήταν παιδί σε ένα σπίτι όπου η σιωπή δεν σήμαινε ηρεμία αλλά ήταν το προοίμιο μιας καταιγίδας—όπου αρκούσε ένα βλέμμα, ένας αναστεναγμός ή ένα πιάτο που ακουμπούσε δυνατά για να παγώσει—το σώμα έμαθε ότι η γαλήνη είναι επικίνδυνη. Το πιο επικίνδυνο σημείο της ημέρας ήταν το ήσυχο πριν το ξέσπασμα.
Χωρίς να το συνειδητοποιούμε, η ηρεμία χαράχτηκε μέσα μας ως απειλή. Όταν τα πράγματα πηγαίνουν καλά στην ενήλικη ζωή, μια ανεξήγητη ένταση μας πλημμυρίζει, όχι επειδή κάτι κακό συμβαίνει, αλλά επειδή η ψυχή περιμένει να συμβεί.
Ο Γκαμπόρ Ματέ (Gabor Maté) υποστηρίζει πως το σώμα θυμάται ό,τι το μυαλό έχει ξεχάσει. Το νευρικό σύστημα «κρατά λογαριασμό» και δεν ξεχνά τον ρυθμό του παλιού φόβου, ακόμα κι αν το περιβάλλον έχει αλλάξει. Το σώμα μπαίνει σε άμυνα.
Ο Άλαν Γουότς (Allan Watts) έλεγε ότι ο φόβος είναι η σκιά της προσκόλλησης. Δεν φοβόμαστε τη γαλήνη, αλλά φοβόμαστε να την πιστέψουμε. Γιατί αν την εμπιστευτούμε και χαθεί, θα πονέσουμε ξανά. Έτσι, μαθαίνουμε να ζούμε «με το φρένο πατημένο», ποτέ πολύ χαρούμενοι, ποτέ εντελώς ήσυχοι, έτοιμοι για καταιγίδα ακόμα και με καθαρό ουρανό.
Η παιδική ψυχή γίνεται προφήτης για να επιβιώσει, μαθαίνοντας να προβλέπει το κακό για να το αποφύγει. Όμως, στην πορεία, ξεχνά πως η ζωή είναι και εμπειρία, όχι μόνο πρόβλεψη.
Νευροεπιστήμη και Προγνωστική Κωδικοποίηση
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει σχεδιαστεί για να μας κάνει ευτυχισμένους, αλλά για να μας κρατά ζωντανούς. Εάν το "ζωντανός" έχει συνδεθεί με ένταση, φόβο και αβεβαιότητα, τότε η ηρεμία μοιάζει με κίνδυνο.
Η νευροεπιστήμη το ονομάζει προγνωστική κωδικοποίηση. Ο εγκέφαλος δεν αναζητά την αλήθεια, αλλά το γνώριμο, ακόμα κι αν το γνώριμο πονά. Αν το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε κάποιος ταύτιζε την ασφάλεια με την εγρήγορση (να σταθείς), ο εγκέφαλος έμαθε να ταυτίζει τη σταθερότητα με την απειλή. Η πρόβλεψη, όσο δυσάρεστη κι αν είναι, δίνει την ψευδαίσθηση ελέγχου.
Όταν πλησιάζει κάτι καλό (γαλήνη, ευτυχία, αγάπη), η αμυγδαλή (το κέντρο φόβου) ανάβει τα φώτα κινδύνου, όχι επειδή υπάρχει απειλή, αλλά επειδή υπάρχει το απροσδόκητο. Αυτά τα συναισθήματα, αν δεν έχουν ζηθεί με συνέπεια, φαίνονται στο σώμα σαν άγνωστες γλώσσες, και αυτό που δεν κατανοεί το νευρικό σύστημα, το απορρίπτει. Έτσι, σαμποτάρουμε ό,τι δεν νιώθουμε ασφαλές, πιστεύοντας νοητικά πως η ησυχία είναι παγίδα.
Η Φυσιολογία του Φόβου και η Ψευδαίσθηση του Ελέγχου
Το σώμα κουβαλά την ιστορία σαν βιβλίο γραμμένο κάτω από το δέρμα. Κάθε ρηχή αναπνοή, κάθε σφίξιμο στους ώμους, είναι ένα μυστικό μήνυμα από το παρελθόν. Ο Ματέ λέει πως το σώμα μιλά όταν η ψυχή δεν μπορεί, και η σιωπηλή του γλώσσα γίνεται συναγερμός.
Η φυσιολογία του φόβου αντικαθιστά την αλήθεια της στιγμής. Το σώμα έμαθε πως η γαλήνη προηγείται της έκρηξης, και η φράση «όλα καλά» είναι η πιο επικίνδυνη. Η ένταση είναι γνώριμη, σαν μια παλιά μελωδία. Ο Γουότς έλεγε ότι η ένταση δεν σε προστατεύει από τη ζωή, σε χωρίζει απ' αυτήν.
Μια πιο ύπουλη μορφή αυτοϋπονόμευσης είναι η ψευδαίσθηση του ελέγχου. Εάν οι καταιγίδες έρχονται απροειδοποίητα, προτιμούμε να γίνουμε εμείς ο άνεμος που τις φέρνει. Η καταστροφή μοιάζει λιγότερο τυχαία, σχεδόν οικεία. Αυτός είναι ο πιο ευγενικός τρόπος να κρατάμε μακριά τη ζωή: νιώθουμε ασφαλείς όταν ορίζουμε εμείς το τέλος, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να το προκαλέσουμε, γιατί το απρόοπτο πονά περισσότερο από το προγραμματισμένο.
Η ψυχολογία το ονομάζει προσδοκόμενη άμυνα: να καταστρέφεις κάτι πριν σε πληγώσει, να απορρίπτεις την ευτυχία πριν σε εγκαταλείψει. Ο εγκέφαλος μάλιστα επιβραβεύει αυτή την ενέργεια με μια μικρή δόση ντοπαμίνης, ένα «διεστραμένο μπράβο». Ο Γουότς τόνιζε ότι η επιθυμία να ελέγχεις τη ζωή είναι ο σίγουρος τρόπος να χάσεις τον ρυθμό της, γιατί ο έλεγχος είναι φόβος μεταμφιεσμένος σε λογική.
Η Κοινωνική Αποδοχή της Αυτοθυσίας
Η κοινωνία ενισχύει την τάση για αυτοϋπονόμευση δοξάζοντας τη θυσία, χειροκροτώντας την εξάντληση και ονομάζοντας την αυτοκαταστροφή αρετή.
Μαθαίνουμε πως η καλοσύνη σημαίνει να βάζεις τους άλλους πάνω από τον εαυτό σου, το «όχι» είναι εγωισμός, και η κούραση αδυναμία. Η αυτοκαταστροφή μετατρέπεται σε κοινωνικά αποδεκτή μορφή αγιοσύνης. Ο κόσμος χειροκροτεί τον άνθρωπο που εξαντλείται, σιωπά για να μη χαλάσει την ατμόσφαιρα ή χαμογελά ενώ τρέμει.
Ο Ματέ δηλώνει ξεκάθαρα: Δεν είναι η αγάπη που μας αρρωσταίνει, αλλά η απουσία της αυθεντικότητας. Όταν ζούμε προσπαθώντας να είμαστε καλοί με τα μέτρα των άλλων, προδίδουμε το αληθινό κομμάτι μας. Η κοινωνία λατρεύει τους εξαντλημένους ήρωες γιατί ένας άνθρωπος που δεν σταματά δεν αμφισβητεί, και ένας που δεν αμφισβητεί είναι εύκολο να τον θαυμάζεις και ακόμα πιο εύκολο να τον ελέγχεις.
Ο Γουότς θα έλεγε ότι όταν ο άνθρωπος ξεχνά πως είναι μέρος του κύκλου, αρχίζει να πιστεύει πως το κάψιμο είναι φως. Η καλοσύνη χωρίς επίγνωση γίνεται αυτοθυσία χωρίς νόημα.
Η Στιγμή της Αφύπνισης και η Επιστροφή στο Σπίτι
Έρχεται μια στιγμή, ήσυχα, που το χάος παύει να προστατεύει και αρχίζει να πνίγει. Η συνειδητοποίηση είναι τρομακτική: «Δεν αντέχω άλλο να επιβιώνω». Η συνεχής αγωνία και η αδρεναλίνη μετατρέπονται σε κόπωση που δεν ξεκουράζεται ποτέ. Η αυτοϋπονόμευση μοιάζει πια με φυλακή.
Αυτή η κόπωση, που εκδηλώνεται με πονοκεφάλους, αϋπνία και εξάντληση που δεν φεύγει ούτε μετά από ύπνο, είναι μορφή διαμαρτυρίας ενός οργανισμού που δεν θέλει πια να ζει σε επιφυλακή. Είναι το πρώτο σημάδι αφύπνισης, η αναγνώριση: «Δεν θέλω άλλο να πολεμώ τον εαυτό μου».
Ο Γουότς έλεγε πως κανένα κύμα δεν μπορεί να σταματήσει τον ωκεανό. Σε αυτό το σημείο, αρχίζει κανείς να καταλαβαίνει ότι η ζωή δεν ήθελε ποτέ να τον πνίξει, απλώς τον περίμενε να σταματήσει να κολυμπά ενάντια στο ρεύμα.
Εκπαίδευση του Εαυτού στη Σιωπή και Νευροπλαστικότητα
Η ίαση δεν είναι να πολεμήσεις το ένστικτο, αλλά να το εκπαιδεύσεις ξανά. Η πραγματική πρόκληση είναι να μάθουμε ξανά να αναπνέουμε μέσα στην ησυχία.
Η σιωπή, που κάποτε τρόμαζε, μπορεί να γίνει το πιο τρυφερό καταφύγιο. Η γαλήνη διδάσκεται με επανάληψη, όχι με δύναμη. Όπως το σώμα έμαθε να φοβάται, έτσι μπορεί να μάθει να εμπιστεύεται ξανά.
Η νευροεπιστήμη εξηγεί αυτή τη δυνατότητα ως νευροπλαστικότητα: την ικανότητα του εγκεφάλου να ξαναγράφει τις συνδέσεις του μέσα από νέες εμπειρίες. Κάθε φορά που επιλέγουμε να μείνουμε παρόντες, να αναπνεύσουμε αντί να παγώσουμε, ή να νιώσουμε αντί να αποφύγουμε, χαράζουμε ένα νέο μονοπάτι.
Ο Ματέ λέει ότι η ίαση δεν είναι να σταματήσεις να φοβάσαι, αλλά να μάθεις να μένεις μαζί με τον φόβο χωρίς να τον αφήνεις να σε κυβερνά. Ο Γουότς προσθέτει πως όταν σταματήσεις να πολεμάς τα κύματα, αρχίζεις να γίνεσαι η ίδια η θάλασσα.
Η σιωπή δεν είναι απουσία ζωής, είναι χώρος — ο χώρος για να ακούσεις τη δική σου φωνή. Στην αρχή, η σιωπή θα φέρει στην επιφάνεια τη θλίψη, τη μοναξιά και την ανησυχία, αλλά αυτές δεν είναι εχθροί, είναι αναμνήσεις που ζητούν να ακουστούν. Μένοντας στη σιωπή, το νευρικό σύστημα μαθαίνει ότι το παρόν δεν είναι εχθρός.
Η Τελική Επιστροφή στην Αυθεντικότητα
Η εποχή της επιβίωσης έχει τελειώσει. Η ασφάλεια παύει να είναι κατάσταση και γίνεται στάση, μια εσωτερική συμφιλίωση με ό,τι υπάρχει.
Ο Γουότς έλεγε: όταν παύεις να κυνηγάς τη ζωή, σε βρίσκει εκείνη. Όταν πάψεις να κυνηγάς τη γαλήνη, η γαλήνη έρχεται και κάθεται δίπλα σου.
Η ίαση δεν είναι το τέλος του πόνου, αλλά η επιστροφή στην αυθεντικότητα. Είναι το σημείο που σταματάς να ζεις ως ο εαυτός που επιβίωσε και αρχίζεις να ζεις ως ο εαυτός που γεννιέται ξανά μέσα από τη συνείδηση. Η ηρεμία αρκεί για να νιώσεις ζωντανός.
Σε αυτή τη νέα σιωπή, καταλαβαίνεις ότι ποτέ δεν επρόκειτο για το να διορθώσεις τον εαυτό σου, αλλά για να τον θυμηθείς. Ο εαυτός δεν χάθηκε, απλώς περίμενε να τον εμπιστευτούμε αρκετά για να τον ακούσουμε ξανά.
Η αλλαγή δεν έρχεται όταν την κυνηγάς. Η ίαση έρχεται όταν ο εαυτός σου νιώθει ασφαλής να επιστρέψει. Χρειάζεται ζεστασιά, όχι τη βίαιη φωτιά της κάθαρσης, αλλά τη σταθερή θερμότητα της αποδοχής.
Το άτομο παύει να είναι το παιδί που περίμενε τη θύελλα και γίνεται το δέντρο που άντεξε και τώρα μαθαίνει να χαίρεται τη λιακάδα χωρίς ενοχή. Η άνοιξη δεν είναι επιβράβευση, είναι φυσικό φαινόμενο, και χρειάζεται μόνο να της επιτρέψουμε να έρθει.
Οι Φιλοσοφικές Θέσεις του Allan Watts
Ο Allan Watts εκφράζει μια σειρά από βασικές φιλοσοφικές θέσεις σχετικά με τον φόβο, τον έλεγχο, την προσκόλληση και τη σχέση του ατόμου με τη ζωή και την αλλαγή, ιδίως στο πλαίσιο της αυτοϋπονόμευσης:
Σχετικά με τον Φόβο, την Προσκόλληση και την Ένταση: Ο φόβος είναι η σκιά της προσκόλλησης. Σύμφωνα με αυτή τη θέση, δεν φοβάται κανείς τη γαλήνη, αλλά φοβάται να την πιστέψει. Αυτό συμβαίνει γιατί, αν την εμπιστευτεί κανείς και χαθεί, θα πονέσει ξανά. Η ένταση δεν προστατεύει τον άνθρωπο από τη ζωή, αλλά τον χωρίζει απ' αυτήν.
Σχετικά με τον Έλεγχο και τον Ρυθμό της Ζωής: Η επιθυμία να ελέγχεις τη ζωή είναι ο σίγουρος τρόπος να χάσεις τον ρυθμό της. Ο έλεγχος δεν είναι σταθερότητα, αλλά είναι φόβος μεταμφιεσμένος σε λογική.
Σχετικά με την Αλλαγή και την Αυθεντικότητα: Ο Watts συμπληρώνει πως η αλλαγή δεν έρχεται όταν τη διώχνεις (ή την κυνηγάς), αλλά όταν της επιτρέπεις να σε μεταμορφώσει. Όταν παύεις να κυνηγάς τη ζωή, σε βρίσκει εκείνη. Αντίστοιχα, όταν πάψεις να κυνηγάς τη γαλήνη, η γαλήνη έρχεται και κάθεται δίπλα σου.
Σχετικά με τη Σχέση με τον Κύκλο της Ζωής και την Αποδοχή: Ο Allan Watts χρησιμοποιεί μεταφορές σχετικές με τη θάλασσα και τα φυσικά φαινόμενα για να εξηγήσει την αποδοχή και την απελευθέρωση: Κανένα κύμα δεν μπορεί να σταματήσει τον ωκεανό. Όταν σταματήσεις να πολεμάς τα κύματα, αρχίζεις να γίνεσαι η ίδια η θάλασσα. Όταν ο άνθρωπος ξεχνά πως είναι μέρος του κύκλου, αρχίζει να πιστεύει πως το κάψιμο είναι φως. Ωστόσο, η καλοσύνη χωρίς επίγνωση γίνεται αυτοθυσία χωρίς νόημα.
0 Σχόλια