Ο φόβος του γέλιου: ρίζες, μύθοι και μικρές πρακτικές
Πόσες φορές δεν ακούστηκε το «Σε καλό να μας βγει…» την ίδια στιγμή που η παρέα σείεται από γέλιο. Η φράση είναι μισή ευχή και μισή ξόρκι: ας μη θυμώσουν οι δυνάμεις που καραδοκούν, ας μη μας τιμωρήσει η ζωή επειδή ξεφύγαμε για λίγο από τη σοβαρότητά της. Σαν να υπάρχει ένας άγραφος κανόνας: μην παραδίνεσαι στην ευχαρίστηση, γιατί μετά θα πληρώσεις τόκο. Κι έτσι, εκεί που το σώμα ελαφραίνει, ένα αδιόρατο σφίξιμο ξαναδένει το στομάχι. Η ευχαρίστηση γίνεται ύποπτη. Η χαρά, προκλητική. Το γέλιο, κάπως επικίνδυνο.
Κι όμως, το γέλιο δεν είναι πολυτέλεια ούτε αδιακρισία. Είναι ένας πρωτογενής ρυθμός ζωής: αποφορτίζει το νευρικό σύστημα, δένει ανθρώπους, επαναφέρει μέτρο όταν το άγχος ξεχειλίζει. Το να το φοβόμαστε μοιάζει σαν να φοβόμαστε την αναπνοή επειδή κάποτε λαχανιάσαμε. Πώς γεννιέται λοιπόν αυτός ο φόβος; Και πώς τον υπερβαίνουμε χωρίς να γίνουμε αφελείς;
Ανιχνεύοντας τη ρίζα του φόβου
Στο βάθος κρύβεται ένα παλιό μοτίβο: ύβρις–νέμεσις. Η υπερβολή τραβάει την τιμωρία. Όταν ο νους γαλουχηθεί με την ιδέα ότι το «πολύ καλό» φέρνει «πολύ κακό», αρχίζει να λειτουργεί προληπτικά: κρατήσου χαμηλά, μη «ματιαστεί» η χαρά. Αυτό δεν είναι μόνο παρελθόν. Είναι ένας επίμονος τρόπος να διαχειριζόμαστε το άγνωστο. Όταν δεν μπορούμε να ελέγξουμε το αύριο, ελέγχουμε σήμερα τις εκδηλώσεις μας. Λιγότερη χαρά, λιγότερος κίνδυνος απογοήτευσης. Η λογική φαίνεται καθαρή, αλλά το αντίτιμο είναι κρυφό: συρρικνώνεται το εύρος του αισθήματος. Ορίζουμε τη ζωή όχι από το τι αξίζει, αλλά από το τι φοβόμαστε.
Πολιτισμικά αποτυπώματα της πρόληψης
Στην ελληνική εμπειρία, το «Σε καλό να μας βγει» συγγενεύει με τη βασκανία, το «φτου μην βασκαθείς», το «μην το ματιάσουμε». Όλα εκφράζουν μια επιθυμία να προστατέψουμε το εύθραυστο καλό από τα βλέμματα και τα στόματα. Δεν είναι μόνο δεισιδαιμονία. Είναι και μια ποιητική της προσοχής: περιβάλλουμε το ωραίο με σεμνότητα, για να αντέξει. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η σεμνότητα γίνεται αποχή. Όταν αποφεύγουμε να χαρούμε για να μην «καλέσουμε» την ατυχία. Τότε η γλώσσα, που προστατεύει, αρχίζει να φυλακίζει.
Παράλληλα, η λαϊκή σοφία ξέρει και το αντίβαρο: «Το γέλιο μακραίνει τη ζωή», «Το γέλιο βγαίνει απ’ την καρδιά». Δηλαδή, μέσα στο ίδιο πολιτισμικό σώμα συνυπάρχουν η πρόσκληση στη χαρά και η επιφύλαξη απέναντί της. Το στοίχημα δεν είναι να ακυρώσουμε το ένα προς χάριν του άλλου, αλλά να δώσουμε στον φόβο το μέτρο του και στη χαρά το χώρο της.
Ψυχολογικοί μηχανισμοί που συντηρούν τον φόβο
Ο φόβος του γέλιου δεν είναι μόνο πολιτισμικός. Τον τροφοδοτούν τρεις συνηθισμένοι μηχανισμοί:
- Μεροληψία του αρνητικού: Ο νους θυμάται εντονότερα τις δύσκολες στιγμές και αποδίδει σε αυτές περισσότερο βάρος. Αν μετά από μια ξέγνοιαστη βραδιά ακολούθησε ένα κακό νέο, η μνήμη «δένει» τα δύο γεγονότα. Αργότερα, κάθε γέλιο μοιάζει με προοίμιο κινδύνου.
- Ψευδαίσθηση ελέγχου: Αν συγκρατήσω τη χαρά, ίσως συγκρατήσω και την τυχόν συμφορά. Η αυταπάτη ανακουφίζει, όχι γιατί είναι αληθινή, αλλά γιατί δίνει αίσθηση πράξης απέναντι στο άγνωστο.
- Αντιδραστική αποφυγή: Για να μη βιώσω απογοήτευση, δεν επιτρέπω στον εαυτό μου να χαρεί. Αν δεν ανεβάσω τον πήχη, δεν θα αποτύχω να τον περάσω. Μόνο που μαζί με την απογοήτευση, αποφεύγω και την απόλαυση.
Αυτά δεν είναι «λάθη» χαρακτήρα. Είναι τρόποι επιβίωσης που κάποτε υπηρέτησαν σκοπό. Σήμερα όμως, όταν γίνονται κανόνας, καταλήγουν να μας στερούν ακριβώς αυτό που πασχίζει να προστατέψει ο φόβος: την ανθεκτικότητα. Διότι ανθεκτικός δεν είναι ο αμέτοχος, είναι εκείνος που «χωρά» όλο το φάσμα.
Το γέλιο ως ρυθμιστής και δεσμός
Το γέλιο δεν είναι διάλειμμα από τη ζωή. Είναι τρόπος να την αντέχουμε. Σε σωματικό επίπεδο, ξεσφίγγει μυς, διακόπτει την καταιγίδα στρες, εξισορροπεί την αναπνοή. Σε κοινωνικό επίπεδο, ενοποιεί: είμαστε μαζί σε κάτι που μας ξεπερνά, έστω για λίγο. Εκείνη η στιγμή σύμπτωσης —τα βλέμματα που συναντιούνται, οι παύσεις που συγχρονίζονται— είναι εμπειρία ασφάλειας. Ασφάλεια δεν σημαίνει απουσία κινδύνου· σημαίνει παρουσία εμπιστοσύνης. Το γέλιο τη χτίζει οικονομικά: χωρίς πολλές λέξεις, χωρίς συμβόλαια.
Και κάτι ακόμα: το γέλιο είναι γνώση. Όχι εγκυκλοπαιδική, αλλά σωστική. Δείχνει ότι ο νους μπορεί να δει από άλλη γωνία, να «γλιστρήσει» από τη στεγνή σοβαρότητα στην ελαστική νοημοσύνη. Η ικανότητα να γελάς με την κατάσταση, και ενίοτε με τον εαυτό, δεν ακυρώνει τη σοβαρότητα. Την κάνει ευφυέστερη.
Όταν ο φόβος γίνεται συνήθεια
Οι σκέψεις γίνονται συνήθειες και οι συνήθειες μοτίβα ταυτότητας. Αν επί χρόνια «μαζεύουμε» τις εκδηλώσεις χαράς, το σώμα μαθαίνει να τις φοβάται. Το στομάχι σφίγγεται πριν ακόμη αρχίσει το γέλιο. Οι ώμοι ανεβαίνουν ασυναίσθητα. Η φωνή χαμηλώνει. Λες και η ζωή κρατάει τεφτέρια και σημειώνει τα σπασμένα. Σε αυτό το πεδίο, οι νουθεσίες τύπου «μην φοβάσαι» είναι ανέφικτες. Χρειάζονται μικρές, σταθερές κινήσεις που μιλούν στη μνήμη του σώματος και της σκέψης.
Μικρές πρακτικές συμφιλίωσης με τη χαρά
Δεν μιλάμε για «θετική σκέψη». Μιλάμε για μια ρεαλιστική γυμναστική χαράς, που δεν προκαλεί, αλλά δεν κρύβεται.
- Ονόμασε την πρόληψη: «Τώρα μιλάει ο φόβος του απρόβλεπτου». Η ονομασία απομυθοποιεί.
- Ξεχώρισε γεγονός από ερμηνεία: «Γελάσαμε» είναι γεγονός. «Άρα θα έρθει κακό» είναι ερμηνεία. Κράτα τα χωριστά.
- Μικρές δόσεις χαράς: Μουσική το πρωί, δυο φωτογραφίες που σε χαλαρώνουν, πέντε λεπτά ήλιο στο μπαλκόνι. Η χαρά είναι μυς που δυναμώνει με ήπια επανάληψη.
- Τελετουργικό κλεισίματος: Μετά από έντονο γέλιο, πιες νερό, πάρε τρεις αργές αναπνοές, πες «ευχαριστώ» στην παρέα. Δίνεις στο σώμα σήμα ασφάλειας.
- Φυσική γείωση: Περπάτημα χωρίς κινητό για δέκα λεπτά. Το σώμα που κινείται καθαρίζει το νοητικό «μαγνητικό» των προλήψεων.
- Γλωσσική υγιεινή: Αντί για «να μη βγει σε κακό», δοκίμασε «ας βγει σε καλό με φροντίδα».
- Χώρος για τη λύπη: Όταν έρθει δυσκολία, μην την ντύσεις τιμωρία. Δώσε της όνομα και χρόνο.
- Μερίδιο ευθύνης: Μικρές πράξεις πρόνοιας (αποταμίευση, έλεγχος υγείας, οργάνωση) μειώνουν την ανάγκη για ξόρκια.
- Διαμοιρασμός χωρίς επίδειξη: Μοιράσου το καλό με ανθρώπους που χαίρονται μαζί σου, όχι για σόου.
- Χιούμορ με καλοσύνη: Γέλα χωρίς να ταπεινώνεις. Το γέλιο που δεν πληγώνει δεν φοβάται να εκδηλωθεί.
Στιγμές στην πράξη: από την παρέα στο σπίτι
Στην παρέα, όταν το γέλιο απελευθερώνεται, κάποιος θα πει «Σε καλό να μας βγει». Πιάσε την ατάκα και γύρισέ την με τρυφερότητα: «Σε καλό μάς βγάζει ήδη — και να το φυλάξουμε». Η μικρή μετατόπιση δεν ειρωνεύεται τον φόβο· τον αναγνωρίζει και του χαρίζει μέτρο.
Στο σπίτι, οικογένειες που έμαθαν να «μην κραυγάζουν» τη χαρά για να μη βασκαθεί, μπορούν να διαμορφώσουν μικρούς κανόνες: επιτρέπουμε το πανηγύρι, περιορίζουμε τον θόρυβο που ενοχλεί. Δεν ακυρώνουμε το αίσθημα· ρυθμίζουμε την έκφραση. Έτσι διδάσκεται στα παιδιά ότι η χαρά χωρά, δεν τιμωρείται.
Στη δουλειά, ο φόβος του γέλιου συχνά φοράει τη στολή της «επαγγελματικότητας». Όμως ομάδες που γελούν μαζί, λύνουν καλύτερα προβλήματα, όχι επειδή χαζεύουν, αλλά επειδή δημιουργούν ασφαλή χώρο ιδεών. Ο στόχος δεν είναι το χαβαλέ, αλλά η ανθρώπινη θερμοκρασία.
Η γλώσσα που μας οδηγεί
Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για τη χαρά μας την μαθαίνουν. Αν κάθε όμορφη στιγμή συνοδεύεται από ένα «φτου φτου» και ένα «μακριά από εδώ», η χαρά συνδέεται με απειλή. Χωρίς να χλευάσουμε τα λαϊκά αποθέματα προστασίας, μπορούμε να πλουτίσουμε το λεξιλόγιο:
- «Περάσαμε όμορφα και το κρατάμε με ευγνωμοσύνη».
- «Ας το μοιραστούμε, χωρίς να το φωνάξουμε».
- «Να ‘ναι καλορίζικο και με φροντίδα».
Λέξεις σαν αυτές δεν προκαλούν το σύμπαν. Το ηρεμούν μέσα μας. Μας εκπαιδεύουν να δεχόμαστε το καλό χωρίς απολογία.
Χαρά και κοινότητα: το γέλιο ως κοινωνικό κεφάλαιο
Η χαρά δεν είναι μόνο ατομική υπόθεση. Είναι κοινωνικό κεφάλαιο. Γειτονιές που γελούν στις αυλές, παρέες που βρίσκουν κοινούς ρυθμούς, χώροι εργασίας που επιτρέπουν το σχόλιο και το χαμόγελο, χτίζουν ένα είδος άτυπης ασφάλειας. Όταν μας συμβεί κάτι δύσκολο, αυτές οι σχέσεις γίνονται πρώτα δίχτυ. Άρα το γέλιο, αντί να «καλεί» τη συμφορά, προετοιμάζει την κοινότητα να τη δεχτεί χωρίς να διαλυθεί.
Στον δημόσιο λόγο, όμως, συχνά επιβραβεύεται η κατήφεια σαν σοβαρότητα. Όποιος γελάει, «δεν έχει καταλάβει». Αυτό το στερεότυπο είναι κουρασμένο. Η σοβαρότητα δεν μετριέται από το βαρύ ύφος, αλλά από τη νοημοσύνη και την ευθύνη. Και οι δύο μπορούν να συνυπάρχουν με την ελαφράδα. Η χαρά είναι τρόπος συμμετοχής, όχι παράκαμψη της πραγματικότητας.
Οι παγίδες της υπερ-χαράς και το μέτρο
Υπάρχει βέβαια και η άλλη όχθη: η εμμονή με το «να περνάμε καλά» που αγνοεί τα όρια και τις συνέπειες. Όταν το γέλιο μετατρέπεται σε άμυνα απέναντι σε κάθε δυσκολία, χάνει τη σοφία του. Γίνεται υπεκφυγή. Το μέτρο δεν το ορίζει η δόση του γέλιου, αλλά η αλήθεια της στιγμής: γελάω γιατί ζω, όχι για να μην αισθάνομαι. Αν το ξεχνάμε, ο φόβος βρίσκει πρόσφορο έδαφος να επιστρέψει και να μας κατηχήσει πάλι ότι «κάτι θα πληρώσουμε». Το αντίδοτο είναι η ενσυναίσθηση: νιώθω πότε το γέλιο ανοίγει χώρο και πότε τον κλείνει.
«Φοβάμαι την ευτυχία;» Μια ήπια αποδόμηση
Ορισμένοι περιγράφουν μια γενικότερη αποστροφή στη χαρά, σαν να τους απειλεί η ευτυχία. Αυτό δεν είναι σπάνιο. Όταν οι χαρές υπήρξαν ασταθείς ή όταν η οικογενειακή μνήμη συνδέει το «καλό» με πτώση, ο νους επιλέγει την ασφάλεια της ήπιας μιζέριας. Καλύτερα γνωστός πόνος, παρά άγνωστη χαρά. Για να αλλάξει αυτό, χρειάζεται να ξαναφτιάξουμε την «αφήγηση κινδύνου» μέσα μας. Όχι με επίθεση, αλλά με φροντίδα:
- Αναγνώρισε την παλαιότητα του μοτίβου: «Αυτό είναι παλιό μου κόλπο για να μην πληγωθώ».
- Βρες ασφαλείς μάρτυρες: έναν φίλο, μια ομάδα, έναν θεραπευτικό χώρο όπου η χαρά να γίνεται δεκτή χωρίς υποψία.
- Πείραμα μικρού ρίσκου: Δώσε στον εαυτό σου μια χαρά που δεν απειλεί τίποτα (ένα μικρό δώρο χρόνου, μια βόλτα). Κατέγραψε πώς ένιωσες πριν, κατά, μετά. Το σώμα μαθαίνει από τα δεδομένα.
Ασκήσεις δύο λεπτών
Αν θες κάτι άμεσο, δοκίμασε αυτά για μια εβδομάδα:
- Καθημερινό «χαμόγελο-άγκυρα»: Διάλεξε μια μικρή κίνηση (π.χ. να ακουμπήσεις τον καρπό σου) και συνδύασέ τη με ένα αληθινό χαμόγελο για 10 δευτερόλεπτα. Επανάλαβε 3 φορές τη μέρα. Δημιουργείς νευρική «συντόμευση» προς την ασφάλεια.
- Μετά-γέλιου αναπνοή: Όταν τελειώνει ένα γέλιο, πάρε 3 αργές εισπνοές από τη μύτη, εκπνοές διπλάσιου χρόνου. Σφραγίζεις τη στιγμή ως ασφαλή.
- Ημερολόγιο μικρού καλού: Γράψε κάθε βράδυ 2 προτάσεις για κάτι που πήγε αρκετά καλά. Χωρίς στόμφο. Εκπαιδεύεις την προσοχή να μην αγνοεί το ουδέτερο-θετικό.
Το φως και η σκιά: μια συμφωνία αντί για πόλεμο
Η ζωή θα φέρει και χαρές και λύπες. Το γέλιο δεν προκαλεί τις δεύτερες ούτε ακυρώνει τις πρώτες. Αν αντί να τα βάλουμε να τσακωθούν, τους προτείνουμε μια συμφωνία, κάτι αλλάζει: επιτρέπουμε στη χαρά να κυλά όταν έρχεται, επιτρέπουμε στη θλίψη να μιλήσει όταν χρειάζεται, και δεν φορτώνουμε κανένα από τα δύο με μεταφυσικές υποχρεώσεις. Τότε το «Σε καλό να μας βγει» παύει να είναι ξόρκι και γίνεται συναίνεση: ας αφήσουμε το καλό να εργαστεί μέσα μας όσο κρατά.
Ένα διαφορετικό «Σε καλό να μας βγει»
Ίσως χρειάζεται να ξαναγράψουμε τη φράση, όχι για να τη νικήσουμε, αλλά για να τη θεραπεύσουμε. Τρεις εκδοχές που δεν προκαλούν, αλλά συνοδεύουν:
- «Σε καλό να μας μένει».
- «Καλό να είναι και να πολλαπλασιαστεί σε φροντίδα».
- «Να μας βρει σε καλό τόπο, με καλούς ανθρώπους».
Καθεμία κρατάει την επιθυμία για προστασία, αλλά εγκαταλείπει την υπόγεια καχυποψία απέναντι στην ίδια τη χαρά.
Μια ιστορία-σπόρος
Φαντάσου μια παρέα πέντε ανθρώπων που βρέθηκαν μετά από καιρό. Γέλια, ιστορίες, λίγο φαγητό, λίγη μουσική. Κάποια στιγμή, μια σιωπή. Κάποιος ψιθυρίζει: «Σε καλό να μας βγει». Οι άλλοι κοιτάζονται. Κανείς δεν γελάει με την πρόληψη. Ένας απαντά: «Σε καλό μας βγάζει ήδη — να το φυλάξουμε». Σηκώνουν τα ποτήρια, αλλά δεν κάνουν θόρυβο. Στο τέλος, στην πόρτα, αντί για «άντε και του χρόνου», λένε «να ξανασυναντηθούμε πριν το ξεχάσουμε». Είναι μια μικρή μετατόπιση. Αλλά από αυτές κτίζονται οι νέες μνήμες. Και οι μνήμες αλλάζουν τους φόβους.
Κλείνοντας: το γέλιο ως επιστροφή
Το γέλιο δεν καλεί τη συμφορά. Καλεί εμάς, πίσω στον εαυτό μας. Είναι ένας τρόπος να θυμηθούμε ότι είμαστε σώματα που ανασαίνουν, άνθρωποι που συναντιούνται, κόσμοι που αγγίζονται. Αν το συστέλλουμε από φόβο, το κάνουμε σπάνιο θησαυρό και τον φυλάμε σε σεντούκι. Αν του ανοίξουμε χώρο, γίνεται κοινός αέρας. Κι αν μια μέρα έρθει δυσκολία, θα την βρούμε ανασαίνοντας, όχι κρατώντας την ανάσα.
Κρατώ, λοιπόν, τη φράση: «Σε καλό να μας βγει». Την λέω όχι σαν ξόρκι, αλλά σαν πράξη συναίνεσης στη ζωή. Να βγαίνουμε στο καλό όταν το καλό εμφανίζεται. Να το κάνουμε συνήθεια. Να μάθουμε να μη φοβόμαστε την ευτυχία, όχι γιατί είναι μόνιμη, αλλά γιατί είναι επίσκεψη. Και όταν έρχεται η επίσκεψη, το ευγενικό είναι να της ανοίγουμε την πόρτα, να της στρώνουμε λίγο νερό και ψωμί, και να την αφήνουμε να φύγει όταν είναι ώρα — χωρίς να την κατηγορούμε που δεν έμεινε για πάντα.
Κι αν νιώθεις ακόμη το σφίξιμο εκείνο την ώρα που ξεκαρδίζεσαι, μην το μαλώσεις. Πες του: «Ξέρω από πού έρχεσαι. Μείνε δίπλα, αν θες. Εγώ θα γελάσω λίγο. Μετά θα πιούμε νερό μαζί». Έτσι μαθαίνει το σώμα τη νέα γλώσσα. Κι έτσι, σιγά-σιγά, το «Σε καλό να μας βγει» θα σημαίνει αυτό ακριβώς που λέει — χωρίς φόβο, χωρίς εξήγηση. Μόνο με την ηρεμία ότι ό,τι είναι καλό μας ανοίγει, και ό,τι είναι δύσκολο δεν ήρθε επειδή γελάσαμε, αλλά επειδή ζούμε.
0 Σχόλια