Οι κύκλοι του χρέους Ανάγνωση άρθρου

Ο Γιώργος Λαγαρίας, οικονομολόγος και αναλυτής αγορών, φωτίζει την περίπλοκη δυναμική του χρέους, την περιοδικότητά του και τη σύνδεσή του με το νομισματικό σύστημα, προσφέροντας μια διεισδυτική ματιά στην ιστορία και τις σύγχρονες προκλήσεις. Το χρέος, ένα φαινόμενο που έχει ταλαιπωρήσει και ενίοτε εξαφανίσει κράτη-έθνη, υπόκειται σε καλά καταγεγραμμένους κύκλους που χρονολογούνται ακόμη και από τα προχριστιανικά χρόνια.

Η Εμφάνιση του Χάρτινου Χρήματος και οι Κύκλοι του Χρέους Οι κύκλοι του χρέους συνδέονται στενά με τον μονεταρισμό. Από τον 8ο αιώνα, όταν οι Κινέζοι ανακάλυψαν το χάρτινο χρήμα, εισήχθη ένα νόμισμα που δεν συνδεόταν με κάτι σταθερό, όπως ο χρυσός. Αυτή η αποσύνδεση δημιούργησε το κίνητρο για την εκτύπωση χρήματος, καθώς, μέχρι ενός σημείου, η εκτύπωση χρήματος μπορεί να θεωρηθεί ως εκτύπωση πλούτου. Ωστόσο, η υπερβολική εκτύπωση οδηγεί αναπόφευκτα σε πληθωρισμό, ένα φαινόμενο που είναι «πολύ περίεργο ζώο» και δεν μπορεί να προβλεφθεί με μαθηματικούς τύπους.

Οι κύκλοι του χρέους, όπως έχουν καταγραφεί τα τελευταία 400 χρόνια, ακολουθούν πάντα την ίδια λογική:

• Υπερεκτύπωση χρήματος: Η οικονομία ξεφεύγει.
• Επανασύνδεση με σταθερή αξία: Για να αποκατασταθεί η αξία του τυπωμένου χρήματος, αυτό δεσμεύεται σε κάτι σταθερό, που σχεδόν πάντα είναι ο χρυσός (παρά τις σημερινές συζητήσεις για Bitcoin).
• Αποσύνδεση από τον χρυσό: Μετά από λίγο καιρό, υποστηρίζεται ότι ο χρυσός δεν επαρκεί για να καλύψει την οικονομία.
• Επανεκκίνηση του κύκλου: Έτσι, αποχωρίζονται από το σύστημα του χρυσού, ξανατυπώνουν χρήμα και ο κύκλος ξεκινά από την αρχή.

Μονεταρισμός, Παραβολικό Ρίσκο και Διαφορετικές Ανοχές Η σύνδεση και αποσύνδεση από τον χρυσό ως αξία αναφοράς επίσης υπόκειται σε περιοδικότητα, αν και διαφέρει από κράτος σε κράτος. Η Αμερική, έχοντας το παγκόσμιο νόμισμα συναλλαγών, μπορεί να τυπώσει πολύ περισσότερο χρήμα σε σύγκριση με χώρες όπως η Βρετανία. Ενώ το χρέος προς ΑΕΠ της Βρετανίας μπορεί να είναι πρόβλημα στο 100%, το 120%-130% για την Αμερική μπορεί να μην είναι, ακριβώς λόγω του πλεονεκτήματος του παγκόσμιου νομίσματος συναλλαγών.

Ο μονεταρισμός μετά το 1971 σημαίνει ότι δεν υπάρχει σύστημα χρυσού, και κάθε χώρα μπορεί να τυπώσει όσο χρήμα θέλει, με την αντοχή των αγορών να διαφέρει για κάθε κράτος. Δεν υπάρχει μαθηματικός τύπος που να καθορίζει πόσο μπορεί να τυπώσει μια χώρα. Αντίθετα, εξαρτάται από το πότε οι αγορές θα "ξυπνήσουν" και θα πουν "μέχρι εδώ". Το ρίσκο αυτό δεν είναι γραμμικό, αλλά παραβολικό, πράγμα που σημαίνει ότι δεν δίνει πολλές προειδοποιήσεις· η κρίση μπορεί να εξελιχθεί εκθετικά και ξαφνικά, όπως συνέβη με το ελληνικό χρέος. Η κρίση, αν και το χρέος χτίστηκε σταδιακά, εκδηλώθηκε σχετικά απότομα.

Η Ευρώπη έχει ένα διαφορετικό σύστημα, καθώς δεν διαθέτει ενιαία κεντρική τράπεζα όπως οι ΗΠΑ. Αντίθετα, κάθε κράτος λειτουργεί ως κεντρική τράπεζα με αυστηρούς κανόνες για το πότε και πόσο χρήμα τυπώνει. Παρόλο που έχει εφαρμοστεί ποσοτική χαλάρωση και έχει τυπωθεί κοινό χρέος (ιδίως την εποχή του COVID), οι κανόνες παραμένουν πιο αυστηροί, με τον θεωρητικό κανόνα του 3% έλλειμμα να στοχεύει στον έλεγχο του χρέους. Η ανοχή των αγορών σε κάθε χώρα επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της ψυχολογίας και των αφηγήσεων που αναπτύσσονται στις αγορές.

Τρέχουσες Προκλήσεις και Παγκόσμια Δυναμική Χρέους Σήμερα, η Αμερική έχει εισέλθει σε ένα "κακό κομμάτι" του κύκλου, όπου η ταχύτητα συσσώρευσης και η δυναμική του χρέους αυξάνονται, οδηγώντας σε μια ισχυρή υποτίμηση του δολαρίου (10% ή και μεγαλύτερη). Παρά τις τρεις μεγάλες υποτιμήσεις από τη δεκαετία του '70, το δολάριο παραμένει το παγκόσμιο νόμισμα συναλλαγών. Οργανισμοί όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) αναγνωρίζουν ότι το χρέος έχει εισέλθει σε μια "κακή φάση".

Μια σεισμική εξέλιξη που θα μπορούσε να είναι η "είδηση της δεκαετίας" είναι το φλερτ της Γαλλίας, της δεύτερης μεγαλύτερης οικονομίας στην Ευρώπη, με το ΔΝΤ, καθώς το πρόγραμμα περικοπών ύψους 40 δισεκατομμυρίων ετησίως δεν έχει πείσει τις αγορές.

Δεν υπάρχει ενιαίο "παγκόσμιο χρέος", καθώς δεν υφίσταται παγκόσμιο ομόλογο. Υπάρχει το χρέος κάθε κράτους (π.χ., Αμερικής, Ελλάδας), το εταιρικό χρέος, και το χρέος των καταναλωτών. Οι αγορές έχουν βελτιωθεί στη διαχείριση του ρίσκου γύρω από το χρέος.

Η Διαφορά μεταξύ Κρατικού και Ιδιωτικού/Εταιρικού Χρέους Ενώ το εταιρικό και ιδιωτικό χρέος "σκάει" όταν δεν μπορεί να πληρωθεί, το κρατικό χρέος δεν "σκάει" με τον ίδιο τρόπο. Αντίθετα, οδηγεί σε:

• Υποτίμηση του νομίσματος: Ένα κράτος υποτιμά το νόμισμά του για να μπορέσει να πληρώσει τα χρέη του.
• Εκποίηση περιουσίας.

Η Ελλάδα αποτελεί μια μοναδική περίπτωση, καθώς υπέστη τη μεγαλύτερη χρεοκοπία στην ιστορία ($240 δισ.), χωρίς να μπορέσει να τυπώσει χρήμα λόγω του ευρώ. Εάν η υποτίμηση νομίσματος θεωρηθεί ως μορφή χρεοκοπίας (όπως πολλοί οικονομολόγοι το θεωρούν για υποτιμήσεις 20-50%), τότε η Ελλάδα, μαζί με τρεις-τέσσερις χώρες της Λατινικής Αμερικής, κατέχει το ρεκόρ παραμονής σε καθεστώς χρεοκοπίας ή επιτήρησης από την ίδρυσή της το 1830 μέχρι σήμερα.

Η αντιμετώπιση κάθε χώρας από τις αγορές διαφέρει ανάλογα με το ιστορικό της στην πληρωμή χρεών και τη δύναμη του νομίσματός της. Η Αμερική, με την ισχύ του δολαρίου, έχει πολύ μεγαλύτερη ανοχή από τις αγορές, σε αντίθεση με χώρες όπως η Ζιμπάμπουε, της οποίας το νόμισμα είναι άχρηστο, με αποτέλεσμα οι αγορές να μην της δίνουν καμία ανοχή παρά το τεράστιο χρέος της. Στις περισσότερες περιπτώσεις χρεών, πλην της Ευρώπης λόγω της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, καταλήγουμε στην υποτίμηση των νομισμάτων.