Προοδευτίλα: Γιατροί νοσοκομείου ήθελαν να λυντσάρουν τον υπουργό ελεύθερα, χωρίς τα ΜΑΤ
Το φαινόμενο δεν είναι τυχαίο. Ένταση, ύβρεις, απόπειρες σωματικής προσβολής σε βάρος πολιτικού προσώπου μέσα σε χώρο νοσοκομείου. Δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Πρόκειται για σύμπτωμα — σύμπτωμα μιας βαθύτερης παθογένειας που διατρέχει τον δημόσιο βίο, την πολιτική κουλτούρα και τη σχέση πολιτών με θεσμούς. Ένα σύμπτωμα που, αν δεν αναγνωστεί σωστά, μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη πιο επικίνδυνες εξελίξεις.
Σε αυτό το άρθρο επιχειρούμε μια σφαιρική ανάλυση του φαινομένου: από τις πολιτικές αιτίες και την ψυχολογία του πλήθους μέχρι τον ρόλο των επαγγελματικών ομάδων και το βαθύτερο ερώτημα για το τι είδους δημοκρατία θέλουμε.
Η πόλωση ως καύσιμο
Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε ηθικό εμφύλιο — «οι καλοί» εναντίον «των διεφθαρμένων» — τότε ο αντίπαλος παύει να είναι πολιτικός συνομιλητής και γίνεται εχθρός. Δεν είναι πια κάποιος με διαφορετική άποψη. Είναι κάποιος που πρέπει να εξουδετερωθεί, να ταπεινωθεί, να εξαφανιστεί από τον δημόσιο χώρο.
Αυτή η λογική δεν γεννήθηκε σήμερα. Από τη δεκαετία της κρίσης και μετά, η ρητορική της «προδοσίας», των «γερμανοτσολιάδων», των «δοσίλογων» και παρόμοιων χαρακτηρισμών κανονικοποίησε την ηθική εξόντωση του αντιπάλου. Η γλώσσα αποτοξίνωσε τη βία. Όχι τη σωματική — αρχικά. Αλλά τη λεκτική, τη συμβολική, τη ψυχολογική. Και αυτό ήταν το πρώτο βήμα.
Όταν ο άλλος παρουσιάζεται ως υπαρξιακή απειλή, τότε:
— Η φραστική βία φαίνεται «δικαιολογημένη».
— Η φυσική ένταση μοιάζει «αντίσταση».
Είναι μια επικίνδυνη μετάβαση. Μια κλιμάκωση που δεν γίνεται αντιληπτή εύκολα, γιατί κάθε βήμα φαίνεται μικρό σε σχέση με το προηγούμενο. Αλλά αθροιστικά, η απόσταση που έχει καλυφθεί είναι τεράστια. Από τη διαφωνία περάσαμε στη δαιμονοποίηση. Από τη δαιμονοποίηση στην κραυγή. Από την κραυγή στο φτύσιμο. Και μετά;
Η πόλωση λειτουργεί σαν καύσιμο: δεν χρειάζεται σπίθα για να ξεσπάσει η φωτιά. Αρκεί η θερμοκρασία να ανεβαίνει σταδιακά. Και στην Ελλάδα, η θερμοκρασία ανεβαίνει εδώ και χρόνια.
Η απαξίωση των θεσμών
Αν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας πιστεύουν ότι:
— Οι αποφάσεις είναι προειλημμένες και κανένας πολίτης δεν μπορεί να τις αλλάξει.
— Η δικαιοσύνη δεν λειτουργεί ισότιμα και υπάρχουν πολίτες δύο ταχυτήτων.
— Η πολιτική τάξη είναι κλειστό σύστημα που αναπαράγει τον εαυτό της.
Τότε δημιουργείται μια ψυχολογία που λέει: «δεν ακούγεται κανείς αν δεν φωνάξει». Και από τη φωνή μέχρι την εκτροπή, η απόσταση μικραίνει επικίνδυνα.
Η αίσθηση αδυναμίας, η πεποίθηση ότι «τίποτα δεν αλλάζει μέσα από τους θεσμούς», οδηγεί σε αποθεσμοποίηση της πολιτικής σύγκρουσης. Αντί να αναζητηθεί η λύση μέσα από το κοινοβούλιο, τα δικαστήρια, τον δημόσιο διάλογο, αναζητείται μέσα από τη φυσική παρουσία, τη σωματική πίεση, την αίσθηση ότι «πρέπει να τους δείξουμε ότι υπάρχουμε».
Η ιστορία έχει δείξει τι συμβαίνει όταν η πολιτική σύγκρουση παύει να είναι θεσμική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίοδος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, όπου η συστηματική απονομιμοποίηση των θεσμών άνοιξε τον δρόμο σε ακραίες μορφές πολιτικής βίας. Οι πολίτες έπαψαν να πιστεύουν στο κοινοβούλιο. Οι πολιτικοί έπαψαν να πιστεύουν στη συναίνεση. Και η βία έγινε μέσο πολιτικής έκφρασης.
Δεν λέω ότι είμαστε εκεί. Λέω ότι τα μοτίβα είναι γνωστά. Και η αγνόηση ιστορικών μοτίβων δεν είναι αθωότητα — είναι αμέλεια.
Ο ρόλος των επαγγελματικών ομάδων — όπως οι γιατροί
Όταν επαγγελματίες με υψηλό κοινωνικό κύρος υιοθετούν ακραία μορφή διαμαρτυρίας, το μήνυμα είναι διπλό:
— Είτε η αγανάκτηση έχει φτάσει σε πραγματικά υψηλό σημείο.
— Είτε έχει διαβρωθεί η κουλτούρα αυτοσυγκράτησης ακόμη και σε κοινωνικές ομάδες που θεωρούσαμε «ανθεκτικές».
Στην πρώτη περίπτωση χρειάζεται πολιτική ακρόαση. Δηλαδή, η κυβέρνηση, η πολιτεία, οφείλει να ακούσει τι έχει φτάσει αυτούς τους ανθρώπους σε αυτό το σημείο. Γιατί κανείς δεν φτύνει υπουργό αν νιώθει ότι τον ακούνε. Η αγανάκτηση δεν γεννιέται από το πουθενά — γεννιέται από τη συσσωρευμένη αδικία, την αίσθηση ότι καταστρέφεται ένα σύστημα υγείας που αυτοί στηρίζουν στις πλάτες τους.
Στη δεύτερη περίπτωση χρειάζεται θεσμική ωριμότητα. Δηλαδή, η ίδια η επαγγελματική κοινότητα πρέπει να αναρωτηθεί: αυτή η μορφή δράσης υπηρετεί τα αιτήματά μας ή τα υπονομεύει; Δίνει δύναμη ή αφαιρεί νομιμοποίηση;
Η οργή μπορεί να είναι δικαιολογημένη. Η εκτροπή όχι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η οργή πρέπει να σωπάσει. Σημαίνει ότι πρέπει να βρει τη σωστή μορφή έκφρασης — μια μορφή που δεν θα αναιρεί την ηθική δύναμη του αιτήματος.
Η ψυχολογία του πλήθους
Υπάρχει και η κοινωνιολογική διάσταση του φαινομένου, και αυτή δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Σε συνθήκες συλλογικής έντασης, ο άνθρωπος λειτουργεί διαφορετικά. Η ατομική αυτοσυγκράτηση μειώνεται. Η ευθύνη «διαχέεται» — κανείς δεν νιώθει ότι ευθύνεται ατομικά, γιατί «ήμασταν όλοι εκεί», «όλοι φωνάζαμε», «εγώ απλώς ακολούθησα». Και τότε πράξεις που ατομικά δεν θα τολμούσε κάποιος, συλλογικά φαίνονται επιτρεπτές.
Αυτό δεν είναι θεωρία. Είναι τεκμηριωμένη ψυχολογία πλήθους, από τον Gustave Le Bon μέχρι τη σύγχρονη κοινωνική ψυχολογία. Ο άνθρωπος μέσα στο πλήθος δεν είναι ο ίδιος άνθρωπος που είναι μόνος του. Τα φρένα χαλαρώνουν. Τα ένστικτα ξυπνούν. Η ανωνυμία γίνεται ασπίδα αναξιοπρέπειας.
Ειδικά σε περιβάλλον πολιτικής έντασης, όπου ο «εχθρός» βρίσκεται μπροστά — σε φυσική απόσταση, σε ανθρώπινο μέγεθος, χωρίς τα φίλτρα της οθόνης — η κλιμάκωση μπορεί να γίνει ανεξέλεγκτη σε δευτερόλεπτα.
Το πραγματικό ερώτημα
Το ζήτημα δεν είναι αν φταίει «η προοδευτίλα» ή «η κυβέρνηση». Αυτή η δίπολη λογική είναι ακριβώς μέρος του προβλήματος. Κάθε πλευρά δείχνει την άλλη. Κάθε πλευρά αυτοαθωώνεται. Κανείς δεν κοιτάζει τον καθρέφτη.
Το βαθύτερο ερώτημα είναι:
Έχουμε ακόμη κοινό πλαίσιο κανόνων;
Ή κάθε πλευρά θεωρεί νόμιμο μόνο ό,τι εξυπηρετεί τη δική της αγανάκτηση;
Αν ο ΣΥΡΙΖΑ φωνάζει «φασισμός» όταν τα ΜΑΤ διαλύουν πορεία αριστερών και «δημοκρατική τάξη» όταν τα ίδια ΜΑΤ επεμβαίνουν εναντίον ακροδεξιών, τότε δεν υπερασπίζεται αρχές — υπερασπίζεται συμφέροντα. Και αν η ΝΔ καταγγέλλει τη βία μόνο όταν στρέφεται εναντίον δικών της στελεχών και σιωπά όταν ασκείται σε βάρος άλλων, τότε κάνει ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Αν χαθεί το κοινό πλαίσιο, τότε:
— Η πολιτική γίνεται σύγκρουση σωμάτων.
— Όχι σύγκρουση επιχειρημάτων.
Και τότε τα ΜΑΤ γίνονται μόνιμο σκηνικό. Όχι εξαίρεση, αλλά κανόνας. Όχι αποτυχία, αλλά αναγκαιότητα. Και αυτό, από μόνο του, είναι ήττα της δημοκρατίας.
Ο συνδικαλισμός μεταξύ διεκδίκησης και εκτροπής
Ο συνδικαλισμός, ιστορικά, είναι εργαλείο διεκδίκησης: πίεση, δημόσιος λόγος, κινητοποιήσεις, ακόμα και σκληρή αντιπαράθεση. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της δημοκρατίας. Χωρίς συνδικαλιστικούς αγώνες δεν θα είχαμε οκτάωρο, δεν θα είχαμε εργατικά δικαιώματα, δεν θα είχαμε δημόσια υγεία. Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε.
Όμως ο συνδικαλισμός έχει ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό: νομιμοποιείται ηθικά όταν παραμένει εντός θεσμικού και πολιτισμένου πλαισίου. Η ισχύς του δεν βρίσκεται στη βία — βρίσκεται στην ηθική υπεροχή. Ο εργαζόμενος που απεργεί με αξιοπρέπεια είναι ισχυρότερος από αυτόν που φτύνει. Γιατί ο πρώτος κερδίζει τη συμπάθεια της κοινωνίας, ενώ ο δεύτερος την χάνει.
Όταν η συνδικαλιστική δράση περνά στη σωματική προσβολή — όπως το φτύσιμο — ή σε υβριστικό λόγο, τότε δεν μιλάμε πια για συνδικαλιστική δράση. Μιλάμε για εκτροπή συμπεριφοράς. Και η εκτροπή δεν υπηρετεί κανένα αίτημα — αναιρεί αιτήματα.
Όταν γιατροί χάνουν τον έλεγχο — ένα βαρύτερο ζήτημα
Ιδίως όταν πρόκειται για γιατρούς, το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος. Το ιατρικό επάγγελμα:
— Συνδέεται με τον Όρκο του Ιπποκράτη, τη θεμελιώδη δέσμευση να μην βλάπτεις.
— Θεμελιώνεται στην έννοια της αξιοπρέπειας, τόσο του ασθενούς όσο και του ίδιου του γιατρού.
— Απαιτεί αυτοκυριαρχία, ακόμη και σε συνθήκες ακραίας έντασης.
Η κοινωνία αναμένει από έναν γιατρό ψυχραιμία, μέτρο και υπευθυνότητα. Όχι επειδή είναι «άγιος» — κανείς δεν ζητά αγιοποίηση. Αλλά επειδή διαχειρίζεται ανθρώπινη ζωή. Ο γιατρός παίρνει κάθε μέρα αποφάσεις υπό πίεση, σε χρόνο που μετράει σε δευτερόλεπτα. Αν δεν μπορεί να κρατήσει τα νεύρα του σε μια πολιτική αντιπαράθεση, τι εγγυήσεις δίνει για τις κρίσιμες στιγμές στο χειρουργείο, στα επείγοντα, στη ΜΕΘ;
Η δημόσια εικόνα συμπεριφοράς έχει σημασία. Επηρεάζει την εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη στον γιατρό δεν χτίζεται μόνο μέσα στο ιατρείο — χτίζεται και έξω από αυτό.
Είναι όμως χρήσιμοι ως γιατροί;
Εδώ πρέπει να είμαστε δίκαιοι και ειλικρινείς. Η επαγγελματική επάρκεια δεν ταυτίζεται αυτόματα με τη δημόσια συμπεριφορά. Κάποιος μπορεί να είναι άρτιος κλινικά και ταυτόχρονα να επιδεικνύει απαράδεκτη πολιτική ή κοινωνική στάση. Το ένα δεν αναιρεί αυτομάτως το άλλο — αλλά το πλήττει.
Υπάρχουν εξαιρετικοί χειρουργοί με δύσκολο χαρακτήρα. Υπάρχουν σπουδαίοι κλινικοί γιατροί που στον δημόσιο λόγο τους αστοχούν. Η ιατρική δεξιότητα και η πολιτική ωριμότητα δεν συμπίπτουν πάντα.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι άλλο:
— Αν ένας άνθρωπος χάνει τον έλεγχο σε δημόσια αντιπαράθεση,
— τι εγγυήσεις δίνει για την αυτοκυριαρχία του σε κρίσιμες επαγγελματικές στιγμές;
Δεν είναι αυτονόητο ότι η απάντηση είναι αρνητική — αλλά είναι εύλογο να τίθεται. Και αυτό δεν αφορά μόνο τον συγκεκριμένο γιατρό ή τους συγκεκριμένους γιατρούς. Αφορά το ερώτημα της επαγγελματικής δεοντολογίας στο σύνολό της.
Το βαθύτερο πρόβλημα: η χυδαιοποίηση του δημόσιου λόγου
Το φαινόμενο που περιγράφηκε δεν είναι μεμονωμένο. Αντανακλά μια γενικευμένη χυδαιοποίηση του δημόσιου λόγου.
Όταν η πολιτική γίνεται αρένα κραυγών, κάποιοι θεωρούν ότι η ένταση δικαιολογεί τα πάντα. Ότι αν «αισθάνομαι αδικημένος», τότε «μπορώ να κάνω ό,τι θέλω». Ότι η οργή μου νομιμοποιεί κάθε μου πράξη.
Δεν τα δικαιολογεί.
Η ιστορία των δημοκρατιών δείχνει ξεκάθαρα ότι η έντονη διαμαρτυρία είναι θεμιτή. Είναι δικαίωμα. Είναι αναγκαία. Χωρίς αντίσταση, χωρίς φωνές, χωρίς κινητοποιήσεις, η εξουσία γίνεται αυταρχική. Αλλά η ηθική αποσύνθεση — η μετατροπή της διαμαρτυρίας σε ξεφτίλισμα, σε λιντσάρισμα, σε αποανθρωποποίηση του αντιπάλου — δεν είναι αντίσταση. Είναι κατάρρευση.
Κατάρρευση νόμων. Κατάρρευση αρχών. Κατάρρευση αυτών που μας κάνουν κοινωνία και όχι αγέλη.
Τι είδους δημόσια κουλτούρα θέλουμε;
Το ερώτημα τελικά δεν είναι μόνο αν «είναι χρήσιμοι» οι γιατροί που συμμετείχαν. Δεν είναι μόνο αν «είχαν δίκιο» ή «άδικο» στα αιτήματά τους. Δεν είναι καν αν ο υπουργός που δέχθηκε την επίθεση «τα άξιζε» ή όχι — γιατί κανένας δεν αξίζει να του φτύσουν σε μια δημοκρατία.
Το ερώτημα είναι:
Τι είδους δημόσια κουλτούρα θέλουμε;
Ειδικά από ανθρώπους που υπηρετούν την υγεία. Ειδικά από ανθρώπους που η κοινωνία τους εμπιστεύεται τη ζωή της. Ειδικά από ανθρώπους που οφείλουν να αποτελούν πρότυπο αυτοκυριαρχίας — όχι λόγω αγιοσύνης, αλλά λόγω επαγγελματικής ταυτότητας.
Αν δεχτούμε ότι η οργή νομιμοποιεί τα πάντα, τότε κανένας θεσμός δεν είναι ασφαλής. Γιατί πάντα θα υπάρχει κάποιος αρκετά οργισμένος. Πάντα θα υπάρχει κάποιος που θα θεωρεί ότι «αυτή τη φορά είναι αλλιώς». Πάντα θα υπάρχει κάποιος που θα πει ότι «εγώ έχω λόγο να ξεπεράσω τα όρια».
Και αν όλοι ξεπερνούν τα όρια, τότε δεν υπάρχουν πια όρια.
Η λεπτή γραμμή
Η γραμμή μεταξύ δυναμικής διαμαρτυρίας και εκτροπής δεν είναι πάντα εύκολο να οριστεί. Υπάρχουν γκρίζες ζώνες. Υπάρχουν στιγμές που τα πράγματα ξεφεύγουν χωρίς σχέδιο. Υπάρχουν καταστάσεις που η ένταση ξεπερνά τις προθέσεις.
Αλλά ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται επαγρύπνηση. Ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται αυτοκριτική — όχι μόνο κριτική προς τον «αντίπαλο». Ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται να ρωτάμε κάθε φορά: αυτό που κάνουμε τώρα, χτίζει ή γκρεμίζει; Υπηρετεί τα αιτήματά μας ή τα θάβει; Μας κάνει πιο ισχυρούς ή πιο αδύναμους;
Η δημοκρατία δεν είναι αυτονόητη. Δεν υπάρχει μια φορά και για πάντα. Ξαναχτίζεται ή ξανακαταστρέφεται κάθε μέρα. Σε κάθε δημόσια αντιπαράθεση. Σε κάθε συνάντηση πολίτη με εξουσία. Σε κάθε στιγμή που αποφασίζουμε αν θα μιλήσουμε ή θα χτυπήσουμε, αν θα επιχειρηματολογήσουμε ή θα φτύσουμε.
Η οργή χωρίς αυτοσυγκράτηση δεν είναι δύναμη. Είναι αδυναμία. Και η αδυναμία δεν αλλάζει τίποτα — απλώς καταστρέφει.
0 Σχόλια