Η Άνοδος της Συλλογικής Ηλιθιότητας: Όταν η Ψευδαίσθηση της Γνώσης Απειλεί τη Σκέψη Ανάγνωση άρθρου

Οι Παράγοντες που Οδηγούν στη Συλλογική Ηλιθιότητα

Η βάση αυτής της φιλοσοφίας είναι το: Εν οίδα, ότι ουδέν οίδα;*

Σε έναν κόσμο που πλημμυρίζει από πληροφορίες, η φράση του Στίβεν Χόκινγκ ότι «ο μεγαλύτερος εχθρός της γνώσης δεν είναι η άγνοια αλλά η ψευδαίσθηση της γνώσης» φαντάζει πιο επίκαιρη από ποτέ. Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι απεριόριστη, άμεση και προσιτή σε όλους, σαν ένας ατέρμονος ποταμός.

Με ένα άγγιγμα στο κινητό μας, έχουμε πρόσβαση σε εκατομμύρια άρθρα, βίντεο και απόψεις. Κι όμως, αντί να γινόμαστε πιο σοφοί, βυθιζόμαστε σε μεγαλύτερη σύγχυση. Αυτή η αυταπάτη της γνώσης, που πηγάζει από την επιφανειακή κατανάλωση πληροφοριών, είναι πιο επικίνδυνη και από την ίδια την άγνοια. Ενώ η άγνοια αφήνει ανοιχτό το δρόμο στη μάθηση και την αναζήτηση, η ψευδαίσθηση της γνώσης μας κλείνει, προσφέροντας μια ψευδή βεβαιότητα ότι δεν χρειάζεται να σκεφτούμε περισσότερο. Έτσι, σιγά-σιγά, γινόμαστε μέρος μιας μαζικής «συλλογικής ύπνωσης», μιας «συλλογικής ηλιθιότητας», όπου όλοι μιλούν και κρίνουν, αλλά σχεδόν κανείς δεν έχει σκεφτεί πραγματικά σε βάθος.

Οι Παράγοντες που Οδηγούν στη Συλλογική Ηλιθιότητα

Η συλλογική αυτή ύπνωση δεν είναι τυχαία. Το περιβάλλον μας είναι δομημένο ώστε να μας αποσπά, να μας αποδυναμώνει και να μας κρατά σε μια κατάσταση διάσπασης.

1. Η Κυριαρχία των Αλγορίθμων και η Φυσαλίδα της Πληροφορίας: Οι αλγόριθμοι που καθορίζουν τι βλέπουμε στις οθόνες μας δεν στοχεύουν στη μόρφωσή μας, αλλά στο να μας κρατούν "κολλημένους" όσο το δυνατόν περισσότερο. Δεν τους ενδιαφέρει αν αυτό που καταναλώνουμε είναι αλήθεια ή ψέμα, αν μας βοηθά να εξελιχθούμε ή μας βυθίζει στην παραπληροφόρηση. Το μόνο που μετράει είναι η προσοχή μας, το πολύτιμο «καύσιμο της εποχής». Αυτό οδηγεί στη διαβίωση μέσα σε «φυσαλίδες πληροφορίας», σε εικονικούς κόσμους που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε, ενισχύουν τις προκαταλήψεις μας και μας δίνουν την αίσθηση ότι ξέρουμε. Στην πραγματικότητα, όμως, χάνουμε την ικανότητα να αναζητούμε την άλλη πλευρά, να βλέπουμε τη μεγαλύτερη εικόνα και να θέτουμε δύσκολα ερωτήματα.

2. Το Εκπαιδευτικό Σύστημα και ο Φόβος της Αμφισβήτησης: Από μικρά παιδιά, το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα μας μαθαίνει να μην αμφισβητούμε, να αποστηθίζουμε και να δίνουμε τη «σωστή» απάντηση που περιμένει ο δάσκαλος. Αντί να μας ωθεί να ρωτάμε, να διερευνούμε και να σκεφτόμαστε δημιουργικά, η πρωτοτυπία συχνά τιμωρείται, το λάθος στιγματίζεται και η συμμόρφωση ανταμείβεται. Μεγαλώνουμε έτσι ως «πειθαρχημένα γρανάζια» σε μια μηχανή, χωρίς να προετοιμαζόμαστε ως ελεύθεροι και αυτόνομοι στοχαστές. Αυτό συνεχίζεται και στην κοινωνία, όπου όποιος ρωτάει πολλά θεωρείται ενοχλητικός, όποιος αμφισβητεί το κατεστημένο στιγματίζεται ως περίεργος, και όποιος προσπαθεί να δει πέρα από την επιφάνεια περιθωριοποιείται.

3. Η Ανθρώπινη Προτίμηση στην Άνεση της Αυταπάτης: Πολλές φορές, θυσιάζουμε την κριτική σκέψη πρόθυμα, καθώς «η αλήθεια πονάει» ενώ η αυταπάτη προσφέρει άνεση. Είναι πιο εύκολο να δεχτούμε έτοιμες εξηγήσεις, να πιστέψουμε αυτό που λένε οι πολλοί και να αφήσουμε τους άλλους να αποφασίσουν για εμάς, παρά να μπούμε στη δύσκολη διαδικασία του να σκεφτούμε, να συγκρουστούμε και να αμφιβάλλουμε. Η κριτική σκέψη απαιτεί θάρρος, την αντοχή στην αβεβαιότητα και τη ζωή με ερωτήματα που δεν έχουν πάντα άμεσες απαντήσεις. Γι' αυτό, πολλοί επιλέγουν την ψευδαίσθηση της βεβαιότητας, ακόμα κι αν είναι ψέμα, παρά το βάρος της αμφιβολίας.

Οι Προειδοποιήσεις των Μεγάλων Στοχαστών

Αυτή η κατάσταση δεν είναι καινούργια. Πολλοί μεγάλοι στοχαστές είχαν προειδοποιήσει για τον κίνδυνο αυτό εδώ και δεκαετίες.

• Ο Carl Jung μιλούσε για τον κίνδυνο της συλλογικής ψευδαίσθησης όταν οι μάζες παρασύρονται σε μια κοινή, παραμορφωμένη εικόνα της πραγματικότητας, χάνοντας την ικανότητα της ατομικής κρίσης.
• Ο Noam Chomsky ανέλυσε πώς τα μέσα ενημέρωσης δεν μεταδίδουν απλώς γεγονότα, αλλά «κατασκευάζουν συναίνεση», διαμορφώνουν το τι θεωρούμε φυσιολογικό και αποσιωπούν όσα δεν βολεύουν την εξουσία.
• Ο Daniel Kahneman, βραβευμένος με Νόμπελ, περιέγραψε τα δύο συστήματα σκέψης: το γρήγορο, διαισθητικό, που συχνά οδηγεί σε λάθη, και το αργό, αναλυτικό, που απαιτεί κόπο αλλά είναι η βάση της πραγματικής κατανόησης.

Όλοι αυτοί, ο καθένας με τον τρόπο του, περιέγραψαν έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη σκέψη απειλείται όχι από την έλλειψη δεδομένων, αλλά από την υπερπληθώρα τους και την έλλειψη διάθεσης να τα επεξεργαστούμε με ειλικρίνεια. Σήμερα, βλέπουμε την υλοποίηση αυτών των προειδοποιήσεων: μια κοινωνία γεμάτη πληροφορία αλλά φτωχή σε σοφία, γεμάτη γνώμες αλλά άδεια από στοχασμό, γεμάτη φωνές αλλά σχεδόν άφωνη στην αλήθεια.

Η Επανόρθωση: Η Κριτική Σκέψη ως Πράξη Ελευθερίας

Η κριτική σκέψη δεν είναι απλώς ένα εργαλείο του μυαλού ή μια ψυχρή λογική διαδικασία που σε κάνει να φαίνεσαι έξυπνος. Είναι μια πράξη ελευθερίας, μια πράξη βαθιά πνευματική. Σημαίνει ότι δεν αφήνεις τους άλλους να σου υπαγορεύουν τι να πιστεύεις, αλλά έχεις το θάρρος να αναζητάς την αλήθεια μόνος σου, ακόμα κι αν αυτή σε οδηγήσει σε δύσκολα μονοπάτια. Απαιτεί ταπεινότητα, την αποδοχή ότι μπορεί να κάνεις λάθος, ότι δεν έχεις όλες τις απαντήσεις και ότι ίσως χρειαστεί να αναθεωρήσεις τα θεμέλια της κοσμοθεωρίας σου. Αυτή η ταπεινότητα είναι η αρχή της αληθινής σοφίας, γιατί μόνο όταν «αδειάζεις το ποτήρι σου μπορείς να το ξαναγεμίσεις με καθαρό νερό» και μόνο όταν σπας την ψευδαίσθηση της βεβαιότητας μπορείς να πλησιάσεις την αλήθεια.

Πώς να πάρουμε πίσω τον έλεγχο της σκέψης μας, βήμα-βήμα:

1. Επιβράδυνση και Επιλεκτική Κατανάλωση Πληροφορίας: Επιλέγουμε ενεργά πηγές που μας προκαλούν να σκεφτούμε, που μας βάζουν σε διάλογο με διαφορετικές απόψεις, αντί να αφήνουμε την οθόνη να μας υπαγορεύει τι να σκεφτούμε.
2. Άσκηση της Αμφισβήτησης: Θέτουμε ερωτήματα όπως «γιατί;» και «πώς είναι αυτό αλήθεια;», αντί να δεχόμαστε την πρώτη εξήγηση.
3. Καλλιέργεια της Αναλυτικής Σκέψης: Μέσω του διαβάσματος, της συζήτησης και του προσωπικού στοχασμού, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να περνάμε χρόνο μόνοι με τα ερωτήματά μας.
4. Συνειδητοποίηση του Σκοπού: Η κριτική σκέψη δεν είναι ανταγωνισμός ή επίδειξη εξυπνάδας, αλλά μια στάση ζωής που προστατεύει την ελευθερία μας, τη δυνατότητα να ζούμε συνειδητά και να παίρνουμε αποφάσεις με βάση την αλήθεια, όχι τις βολικές αυταπάτες που μας σερβίρουν οι άλλοι.

Η κριτική σκέψη δεν είναι θεωρία, είναι πράξη. Σημαίνει να μην αφήνουμε τη ζωή να κυλάει παθητικά, να μην δεχόμαστε απλώς ό,τι μας σερβίρουν, να μην παραδινόμαστε στη μάζα χωρίς ερώτηση. Σημαίνει να είμαστε σε εγρήγορση, να κοιτάμε πίσω από τις λέξεις, τις εικόνες, τις ειδήσεις, να ακούμε διαφορετικές φωνές, να συγκρίνουμε, να αναρωτιόμαστε. Κάθε φορά που αμφισβητούμε, που αναζητούμε την αλήθεια αντί για τη βεβαιότητα, που λέμε «ίσως δεν ξέρω αρκετά», κάνουμε ένα μικρό αλλά σημαντικό βήμα ενάντια στη συλλογική ηλιθιότητα.

Η γνώση δεν είναι ένα δώρο που μας προσφέρεται, είναι μια ευθύνη που αναλαμβάνουμε. Η ελευθερία της σκέψης δεν έρχεται μόνη της, την κατακτάς: σκέψου, αμφισβήτησε, αναζήτησε. Αν όλοι αρχίσουμε να το κάνουμε, ίσως τότε η συλλογική ηλιθιότητα να σταματήσει να μας κυβερνά και να αρχίσουμε επιτέλους να ξαναχτίζουμε μια κοινωνία που σκέφτεται.

* Η σωκρατική  φράση «Εν οίδα, ότι ουδέν οίδα», αυτή η φιλοσοφία και το πνεύμα της,  βρίσκονται στην καρδιά των επιχειρημάτων που προαναφέρονται για την κριτική σκέψη και τον κίνδυνο της ψευδαίσθησης της γνώσης.

Τα προαναφερόμενα  τονίζουν  ότι «ο μεγαλύτερος εχθρός της γνώσης δεν είναι η άγνοια αλλά η ψευδαίσθηση της γνώσης». Αυτή η κεντρική ιδέα συνδέεται άμεσα με τη σωκρατική ρήση. Η άγνοια, όπως εξηγείται, «τουλάχιστον σε αφήνει ανοιχτό στο να μάθεις, να ψάξεις, να ρωτήσεις». Αντίθετα, η «ψευδαίσθηση της γνώσης» μας κλείνει, μας φυλακίζει και μας δίνει «την ψευδή βεβαιότητα ότι δεν χρειάζεται να σκεφτούμε περισσότερο». Όταν νομίζουμε ότι ξέρουμε, «δεν ψάχνουμε πια, δεν αναζητάμε, δεν προχωράμε, μένουμε ακίνητοι μέσα σε μία άνετη φυλακή που οι ίδιοι διαλέξαμε».

Επιπλέον, η κριτική σκέψη, «απαιτεί ταπεινότητα, απαιτεί να αποδεχτείς ότι ίσως να κάνεις λάθος, ότι ίσως να μην έχεις όλες τις απαντήσεις, ότι ίσως να χρειαστεί να ξαναδείς τα θεμέλια της ίδιας σου της κοσμοθεωρίας». Αυτή η ταπεινότητα είναι η «αρχή της αληθινής σοφίας». Ουσιαστικά, η ιδέα ότι «μόνο όταν αδειάζεις το ποτήρι σου μπορείς να το ξαναγεμίσεις με καθαρό νερό» αντικατοπτρίζει την ανάγκη να αποδεχτούμε την άγνοιά μας, ή την ατέλεια της γνώσης μας, για να μπορέσουμε να μάθουμε πραγματικά.

Συνεπώς, είναι το θεμέλιο για την αληθινή μάθηση, την αναζήτηση και την κριτική σκέψη.