Τυχαία προβολή

6/random/ticker-posts

Header Ads Widget

Επεξεργασία    

      Ελεύθερη βούληση και νευροεπιστήμη: αποφασίζουμε εμείς ή ο εγκέφαλός μας έχει ήδη αποφασίσει;    

 
Δυναμικό ετοιμότητας και πείραμα Libet πριν από τη συνειδητή κίνηση

Ελεύθερη βούληση και νευροεπιστήμη: αποφασίζουμε εμείς ή ο εγκέφαλός μας έχει ήδη αποφασίσει;

Σήκωσε, αν θέλεις, το δάχτυλό σου. Ή μην το σηκώσεις. Όσο μικρή κι αν είναι αυτή η επιλογή, κάτι μέσα σου λέει ότι την έκανες εσύ: το σκέφτηκες, το θέλησες και ενήργησες. Τι θα γινόταν, όμως, αν η προετοιμασία της κίνησης είχε αρχίσει στον εγκέφαλό σου πριν καν νιώσεις ότι πήρες την απόφαση;

Η ερώτηση αγγίζει μια από τις πιο επίμονες διαμάχες ανάμεσα στη φιλοσοφία, τη φυσική και τη νευροεπιστήμη. Είναι η συνειδητή βούληση η πραγματική αφετηρία των πράξεών μας ή μια εκ των υστέρων εξήγηση για διεργασίες που έχουν ήδη δρομολογηθεί; Για να πλησιάσουμε μια έντιμη απάντηση, χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τρία πράγματα που συχνά συγχέονται: το αν μια πράξη έχει αιτίες, το αν μπορούμε να την προβλέψουμε και το αν μπορούμε να θεωρήσουμε τον άνθρωπο υπεύθυνο γι’ αυτήν.

Από τον Λεύκιππο στον Λαπλάς: ο κόσμος των αιτίων

Οι αρχαίοι ατομικοί και η αναγκαιότητα

Η αμφιβολία για μια βούληση ανεξάρτητη από τη φύση δεν γεννήθηκε σε κάποιο σύγχρονο εργαστήριο. Πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, ο Λεύκιππος υποστήριξε ότι τίποτα δεν συμβαίνει χωρίς λόγο, αλλά όλα συμβαίνουν από κάποια αιτία και από ανάγκη. Ο Δημόκριτος περιέγραψε έναν κόσμο από άτομα που κινούνται στο κενό και αλληλεπιδρούν. Σε μια τέτοια εικόνα, η τύχη μπορεί να είναι απλώς το όνομα που δίνουμε στις αιτίες τις οποίες αγνοούμε.

Αυτή δεν είναι ακόμη μια πλήρης θεωρία του νου. Θέτει, όμως, το ερώτημα που παραμένει ζωντανό: αν ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης, με ποιον τρόπο θα μπορούσαν οι σκέψεις και οι επιλογές του να στέκονται έξω από τις αλληλουχίες αιτίου και αποτελέσματος;

Ο «Δαίμονας του Λαπλάς» και οι εκλείψεις

Το 1814 ο Γάλλος μαθηματικός Pierre-Simon Laplace έδωσε στην αιτιοκρατία την πιο διάσημη εικόνα της. Φαντάστηκε μια νόηση που θα γνώριζε με απόλυτη ακρίβεια την κατάσταση όλων των σωμάτων και τους νόμους που τα διέπουν. Για μια τέτοια νόηση, το παρελθόν και το μέλλον θα ήταν εξίσου υπολογίσιμα. Αργότερα, αυτό το νοητικό πείραμα έγινε γνωστό ως «Δαίμονας του Λαπλάς».

Οι αστρονομικές προβλέψεις δείχνουν γιατί η ιδέα υπήρξε τόσο πειστική. Μπορούμε να υπολογίζουμε εκλείψεις αιώνες πριν συμβούν. Η αφήγηση του Ηροδότου για την πρόβλεψη μιας έκλειψης από τον Θαλή τον Μιλήσιο θυμίζει πόσο εντυπωσιακή θα φαινόταν κάποτε μια τέτοια ικανότητα. Βέβαια, άλλο η πρόβλεψη της κίνησης ουράνιων σωμάτων υπό συγκεκριμένες συνθήκες και άλλο η πλήρης πρόβλεψη κάθε ανθρώπινης σκέψης. Η αναλογία ανοίγει τη συζήτηση· δεν την τελειώνει.

Εφόσον, ωστόσο, οι νευρώνες αποτελούνται και αυτοί από ύλη, το αρχικό πρόβλημα μένει: γιατί να εξαιρούνται οι αποφάσεις μας από τους νόμους της φύσης;

Μπορεί η τυχαιότητα να μας κάνει ελεύθερους;

Η επικούρεια απόκλιση και η ένσταση του Κικέρωνα

Ο Επίκουρος δεν ήθελε έναν κόσμο όπου κάθε συμβάν προκύπτει αναπόφευκτα από το προηγούμενο. Στην επικούρεια παράδοση εμφανίζεται, λοιπόν, η ιδέα μιας μικρής, απρόβλεπτης απόκλισης των ατόμων από την πορεία τους. Την εικόνα αυτή ανέπτυξε αργότερα ο Λουκρήτιος στο De Rerum Natura· είναι γνωστή ως clinamen.

Η πρόταση αφήνει χώρο για κάτι που δεν υπαγορεύεται αυστηρά από ό,τι προηγήθηκε. Ο Κικέρων, όμως, εντόπισε το δύσκολο σημείο: αν μια απόφαση εξαρτάται από μια ανεξήγητη απόκλιση, γιατί αυτό να την κάνει δική μας; Αν μέσα στο κεφάλι μου πέσει ένα τυχαίο νόμισμα, έχω ξεφύγει ίσως από την απόλυτη αναγκαιότητα, όχι όμως αποκτήσει έλεγχο. Η απουσία προκαθορισμού δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ελευθερία.

Κβαντομηχανική: ρήγμα στην κλασική εικόνα, όχι απόδειξη ελεύθερης βούλησης

Η κβαντομηχανική έδειξε, στις αρχές του 20ού αιώνα, ότι η κλασική εικόνα ενός σύμπαντος που λειτουργεί σαν τέλεια προβλέψιμο μπιλιάρδο δεν αρκεί για τη μικροσκοπική φύση. Η διάσπαση ενός ραδιενεργού πυρήνα, για παράδειγμα, περιγράφεται πιθανολογικά. Ο Albert Einstein εξέφρασε τη δυσφορία του με την περίφημη φράση ότι «ο Θεός δεν παίζει ζάρια».

Οι ανισότητες του John Bell και τα πειράματα με κβαντικά διεμπλεγμένα σωματίδια έθεσαν σοβαρούς περιορισμούς στις τοπικές θεωρίες κρυφών μεταβλητών. Για τη σχετική πειραματική συμβολή τους, οι Alain Aspect, John Clauser και Anton Zeilinger τιμήθηκαν με το Νόμπελ Φυσικής του 2022. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι αποδείχθηκε πως ο ανθρώπινος νους παράγει ελεύθερες αποφάσεις μέσω κβαντικών γεγονότων. Ούτε σημαίνει ότι κάθε μορφή αιτιοκρατικής ερμηνείας της φυσικής αποκλείστηκε.

Ακόμη κι αν μια απρόβλεπτη μικροσκοπική διακύμανση επηρέαζε μια επιλογή, θα έπρεπε να εξηγήσουμε πώς αυτή η διακύμανση μετατρέπεται σε συνειδητό έλεγχο. Η λέξη «κβαντικό» από μόνη της δεν καλύπτει αυτό το κενό.

Αιτιοκρατία, θεωρία του χάους και ανθρώπινες αποφάσεις σε συμβολική απεικόνιση

Το χάος του Lorenz: αιτιοκρατία χωρίς πρακτική προβλεψιμότητα

Το 1961 ο μετεωρολόγος Edward Lorenz παρατήρησε κάτι παράξενο σε ένα υπολογιστικό μοντέλο καιρού: όταν επανεκκίνησε έναν υπολογισμό χρησιμοποιώντας τη στρογγυλοποιημένη τιμή 0,506 αντί της ακριβέστερης 0,506127, η εξέλιξη του μοντέλου άλλαξε δραματικά. Η ευαισθησία στις αρχικές συνθήκες έγινε ευρύτερα γνωστή ως «φαινόμενο της πεταλούδας», ιδιαίτερα μετά τη διάλεξή του το 1972.

Το μάθημα είναι λεπτό αλλά κρίσιμο: ένα σύστημα μπορεί να ακολουθεί καθορισμένους κανόνες και παρ’ όλα αυτά να είναι πρακτικά απρόβλεπτο, επειδή ποτέ δεν μετράμε τις αρχικές συνθήκες με άπειρη ακρίβεια. Η αδυναμία πρόβλεψης του καιρού δεν σημαίνει ότι ο καιρός αποφασίζει τι θέλει να κάνει. Κατά τον ίδιο τρόπο, η πολυπλοκότητα του εγκεφάλου δεν αποδεικνύει από μόνη της ούτε την ύπαρξη ούτε την ανυπαρξία της ελεύθερης βούλησης.

Τι βρήκαν τα πειράματα στον εγκέφαλο;

Το πείραμα του Libet: ο εγκέφαλος πριν από τη συνειδητή πρόθεση

Το 1983 ο νευροεπιστήμονας Benjamin Libet ζήτησε από εθελοντές να λυγίζουν τον καρπό τους όποτε το επιθυμούσαν, ενώ παρακολουθούσαν μια ταχέως κινούμενη ένδειξη ρολογιού. Μετά την κίνηση, ανέφεραν τη θέση της ένδειξης τη στιγμή που ένιωσαν για πρώτη φορά την πρόθεση να κινηθούν. Παράλληλα, η ηλεκτροεγκεφαλογραφία κατέγραφε τη δραστηριότητα που σχετιζόταν με την κίνηση.

Στον μέσο όρο πολλών δοκιμών, το δυναμικό ετοιμότητας άρχιζε να εμφανίζεται περίπου 0,5 δευτερόλεπτα πριν από την κίνηση. Η αναφερόμενη συνειδητή πρόθεση τοποθετούνταν περίπου 0,2 δευτερόλεπτα πριν. Με άλλα λόγια, μια εγκεφαλική μεταβολή προηγούνταν της στιγμής στην οποία οι συμμετέχοντες έλεγαν «τώρα το θέλησα».

Από εδώ γεννήθηκε η πιο προκλητική ερμηνεία: μήπως ο εγκέφαλος ξεκινά την πράξη και η συνείδηση απλώς ενημερώνεται λίγο αργότερα, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι πήρε την πρωτοβουλία; Είναι μια σοβαρή υπόθεση, όχι όμως το μόνο δυνατό συμπέρασμα. Το πότε κάποιος αναφέρει εκ των υστέρων ότι αισθάνθηκε πρόθεση δεν είναι άμεση μέτρηση της ίδιας της συνείδησης. Και το ότι εμφανίζεται ένα σήμα πριν από την κίνηση δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι η απόφαση είχε ήδη κλειδώσει.

Οι προβλέψεις της fMRI: καλύτερες από την τύχη, μακριά από τη βεβαιότητα

Το 2008, σε έρευνα με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), εθελοντές επέλεγαν πότε θα πατήσουν ένα από δύο κουμπιά. Από μοτίβα εγκεφαλικής δραστηριότητας, οι ερευνητές μπορούσαν να προβλέψουν την επιλογή αρκετά δευτερόλεπτα πριν από τη στιγμή της συνειδητής απόφασης όπως την ανέφεραν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες — σε ορισμένες αναλύσεις, έως περίπου επτά δευτερόλεπτα πριν.

Ο τίτλος «ο εγκέφαλος αποφασίζει πριν από εσένα» ακούγεται εντυπωσιακός, αλλά κρύβει το ουσιώδες: η επιτυχία της πρόβλεψης ήταν περίπου 60%, ενώ η τυχαία πρόβλεψη ανάμεσα σε δύο κουμπιά θα πετύχαινε περίπου 50%. Πρόκειται για πραγματική, αλλά περιορισμένη, πληροφορία — όχι για ανάγνωση μιας οριστικής απόφασης με βεβαιότητα. Το ίδιο το πείραμα αφορά μια απλή, αυθαίρετη επιλογή, όχι την απόφαση να αλλάξουμε δουλειά ή να φροντίσουμε κάποιον άνθρωπο.

Η αναθεώρηση του Schurger: τι δείχνει πραγματικά το δυναμικό ετοιμότητας;

Το 2012 ο Aaron Schurger και οι συνεργάτες του πρότειναν μια διαφορετική ανάγνωση των κλασικών αποτελεσμάτων. Ο εγκέφαλος παρουσιάζει διαρκώς μικρές, αυθόρμητες διακυμάνσεις. Σε μια δοκιμή όπου κάποιος καλείται να κινηθεί «όποτε θέλει», αυτές οι διακυμάνσεις μπορούν να συσσωρεύονται ώσπου να περάσουν ένα κατώφλι και να εκδηλωθεί η κίνηση. Όταν έπειτα οι ερευνητές ευθυγραμμίζουν και υπολογίζουν τον μέσο όρο πολλών καταγραφών με βάση τη στιγμή της κίνησης, εμφανίζεται μια σταδιακή άνοδος που μοιάζει με το δυναμικό ετοιμότητας.

Σκέψου κύματα που φτάνουν σε μια προβλήτα. Αν κρατήσεις μόνο τις στιγμές όπου το νερό ξεχείλισε και κοιτάξεις προς τα πίσω, θα δεις κατά μέσο όρο μια άνοδο πριν από κάθε υπερχείλιση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κύμα είχε από πολύ νωρίς «αποφασίσει» να περάσει το όριο. Αντίστοιχα, το πρώιμο εγκεφαλικό σήμα μπορεί να αντανακλά διακυμάνσεις και στατιστική ομαδοποίηση, όχι μια ήδη τελειωμένη ασυνείδητη απόφαση.

Το μοντέλο του Schurger δεν αποδεικνύει ότι η συνείδηση κυβερνά τα πάντα. Δείχνει κάτι πιο συγκεκριμένο: το δυναμικό ετοιμότητας δεν επιβάλλει από μόνο του την ερμηνεία ότι η βούληση έχει αποκλειστεί.

Άλλο ένα κουμπί, άλλο μια απόφαση με συνέπειες

Το 2019 μια μελέτη με επικεφαλής τον Uri Maoz συνέκρινε αυθαίρετες επιλογές με σκόπιμες αποφάσεις. Στη δεύτερη περίπτωση, οι συμμετέχοντες επέλεγαν ποιος από δύο μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς θα λάμβανε μια πραγματική δωρεά 1.000 δολαρίων. Στην αυθαίρετη συνθήκη, η επιλογή κουμπιού δεν άλλαζε το μοίρασμα: οι δύο οργανισμοί θα λάμβαναν από 500 δολάρια ο καθένας.

Το γνώριμο δυναμικό ετοιμότητας εμφανίστηκε στις αυθαίρετες επιλογές, αλλά ήταν απόν ή έντονα μειωμένο στις αποφάσεις με πραγματική σημασία. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι οι σκόπιμες αποφάσεις γεννιούνται έξω από τον εγκέφαλο. Δείχνει, όμως, πόσο επισφαλές είναι να παίρνουμε ένα εύρημα από κινήσεις δίχως συνέπειες και να το μεταφέρουμε αυτούσιο σε κάθε ανθρώπινο δίλημμα.

Το «δικαίωμα βέτο» και το σημείο χωρίς επιστροφή

Ο ίδιος ο Libet δεν πίστευε ότι τα αποτελέσματά του έσβηναν κάθε ρόλο της συνείδησης. Πρότεινε ότι, ακόμη κι αν η προετοιμασία μιας πράξης ξεκινά ασυνείδητα, μπορούμε ίσως να την αναστείλουμε την τελευταία στιγμή. Η ιδέα ονομάστηκε χαριτολογώντας free won’t: όχι μόνο «μπορώ να κάνω», αλλά και «μπορώ να μην κάνω».

Σε μεταγενέστερη δοκιμή με διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή, οι συμμετέχοντες μπορούσαν πράγματι να ακυρώσουν μια προετοιμασμένη κίνηση μετά την εμφάνιση πρώιμων εγκεφαλικών σημάτων. Στη συγκεκριμένη πειραματική διάταξη, όμως, η ακύρωση δεν πετύχαινε όταν το σήμα παύσης ερχόταν αργότερα από περίπου 0,2 δευτερόλεπτα πριν από την έναρξη της κίνησης: ένα πρακτικό «σημείο χωρίς επιστροφή» για εκείνη την πράξη.

Η δυνατότητα αναστολής είναι σημαντική. Δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι το βέτο είναι μεταφυσικά ανεξάρτητο από τον εγκέφαλο. Η αναστολή, όπως και η έναρξη της κίνησης, έχει τις δικές της νευρωνικές προϋποθέσεις.

Σκληρός ντετερμινισμός και συμβατισμός: τι εννοούμε τελικά με την ελευθερία;

Ο Robert Sapolsky και η αλυσίδα που δεν επιλέξαμε

Στο βιβλίο του Determined (2023), ο βιολόγος Robert Sapolsky υπερασπίζεται μια αυστηρή θέση: κάθε πράξη αναδύεται μέσα από προηγούμενες αιτίες — τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, τις ορμόνες, τα γονίδια, τις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, την οικογένεια, την κοινωνία, ακόμη και τις συνθήκες των τελευταίων λεπτών. Αν εξετάζουμε προσεκτικά αυτή την αλυσίδα, δεν βρίσκουμε ένα ανεξάρτητο «εγώ» που να παρεμβαίνει από το πουθενά.

Η ηθική συνέπεια αυτής της θέσης είναι βαθιά. Όπως η επιληψία έπαψε να αντιμετωπίζεται ως δαιμονισμός και αναγνωρίστηκε ως ιατρικό ζήτημα, έτσι, λέει ο Sapolsky, οφείλουμε να ξανασκεφτούμε την ενοχή, την τιμωρία και την απόδοση αξίας ή μομφής. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι βλαβερές πράξεις πρέπει να μένουν χωρίς όρια ή συνέπειες. Σημαίνει ότι η προστασία, η πρόληψη, η αποκατάσταση και η κατανόηση των αιτιών αξίζουν μεγαλύτερο βάρος από την ιδέα ότι κάποιος «αξίζει» να υποφέρει επειδή θα μπορούσε, με απολύτως ίδιες συνθήκες, να είχε ενεργήσει αλλιώς.

Ο Daniel Dennett και η ελευθερία ως ανθρώπινη ικανότητα

Ο φιλόσοφος Daniel Dennett υπερασπίστηκε τον συμβατισμό: την άποψη ότι η ελεύθερη βούληση, όταν ορίζεται σωστά, μπορεί να συνυπάρχει με έναν κόσμο αιτιών. Δεν χρειάζεται να είμαστε μια μυστηριώδης εξαίρεση στους φυσικούς νόμους για να μπορούμε να αξιολογούμε επιλογές, να ακούμε αντιρρήσεις, να προβλέπουμε συνέπειες, να μαθαίνουμε από λάθη και να αλλάζουμε συμπεριφορά.

Σκέψου, ως περιορισμένη αναλογία, ένα πρόγραμμα σκακιού. Το ότι λειτουργεί σύμφωνα με κανόνες δεν σημαίνει ότι όλες οι κινήσεις του είναι ίδιες ή ότι η αξιολόγηση εναλλακτικών είναι ανύπαρκτη. Στον άνθρωπο βέβαια υπάρχουν επιπλέον συνείδηση, σχέσεις, γλώσσα και βιογραφία. Για τον συμβατιστή, η ελευθερία δεν είναι η απουσία αιτίων αλλά η ικανότητα να ανταποκρινόμαστε σε λόγους και να δρούμε χωρίς εξαναγκασμό, μέσα από τις δικές μας δυνατότητες σκέψης και αυτοελέγχου.

Η προσέγγιση αυτή δεν είναι περιθωριακή: στην έρευνα PhilPapers Survey 2020, περίπου 59% των φιλοσόφων που απάντησαν στο σχετικό ερώτημα δήλωσαν ότι αποδέχονται ή κλίνουν προς τον συμβατισμό. Η πλειοψηφία, βέβαια, δεν αποτελεί απόδειξη. Δείχνει μόνο ότι η διαμάχη δεν λύνεται με ένα ηχηρό σύνθημα περί «ψευδαίσθησης».

Ελεύθερη βούληση και νευροεπιστήμη: άνθρωπος σκέφτεται πριν σηκώσει το χέρι του

Ο χαρακτήρας μας, ο «μικρός άνθρωπος» και η αιτιακή αλυσίδα

Η φράση του Ηράκλειτου, «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων», αποδίδεται συχνά ως «ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι η μοίρα του». Δεν χρειάζεται να την πάρουμε ως απόδειξη υπέρ κάποιας σύγχρονης θεωρίας. Μας προσκαλεί, όμως, να κοιτάξουμε τον χαρακτήρα όχι σαν ξένο φορτίο που κουβαλάμε, αλλά σαν μέρος του τρόπου με τον οποίο υπάρχουμε και πράττουμε.

Ίσως ένα μέρος της σύγχυσης να αρχίζει όταν φανταζόμαστε έναν ξεχωριστό «μικρό άνθρωπο» μέσα στο κεφάλι — ένα homunculus που κοιτάζει τα εγκεφαλικά σήματα και δίνει, ανεξάρτητος από όλα, την τελική εντολή. Αν δεν βρίσκουμε τέτοιον κυβερνήτη στους νευρώνες, δεν ακολουθεί ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που αποφασίζει. Ακολουθεί ότι ο άνθρωπος δεν είναι κάτι διαφορετικό από το σώμα, τη μνήμη, τις σχέσεις και τη σκέψη του.

Οι συνήθειες, οι φόβοι και οι πεποιθήσεις μας έχουν ιστορία. Σε πολύ μακρινή κλίμακα, ανήκουν στην ίδια φυσική ιστορία ενός σύμπαντος ηλικίας περίπου 14 δισεκατομμυρίων ετών. Αυτό δεν μας βγάζει έξω από την αιτιακή αλυσίδα· μας τοποθετεί μέσα της. Αλλά μέσα της υπάρχει και κάτι αξιοσημείωτο: ένα ον ικανό να θυμάται, να ζυγίζει λόγους, να φαντάζεται το μέλλον, να αμφιβάλλει για όσα πιστεύει και να αναθεωρεί την πορεία του.

Οι μακρινές αιτίες δεν είναι οι μόνες που μετρούν. Όταν κάποιος σταματά πριν μιλήσει θυμωμένα, συζητά με έναν φίλο, μαθαίνει κάτι που τον αλλάζει ή επιλέγει να μην επαναλάβει ένα λάθος, ο ίδιος συμμετέχει αιτιακά σε ό,τι ακολουθεί. Δεν είναι παρατηρητής της αλυσίδας: είναι ένας από τους πιο κοντινούς και ουσιαστικούς κρίκους της.

Τι μπορούμε, λοιπόν, να πούμε με βεβαιότητα;

Τα πειράματα δείχνουν ότι πολλές προϋποθέσεις μιας πράξης διαμορφώνονται χωρίς συνειδητή επίγνωση. Δεν αποδεικνύουν ότι κάθε ανθρώπινη απόφαση έχει οριστικοποιηθεί πριν τη σκεφτούμε. Η κβαντική τυχαιότητα δεν μας χαρίζει αυτόματα αυτονομία, ενώ το χάος μας υπενθυμίζει ότι αιτιότητα και προβλεψιμότητα δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η φιλοσοφία, τέλος, μας αναγκάζει να πούμε καθαρά τι ζητάμε όταν μιλάμε για «ελευθερία»: ανεξαρτησία από κάθε αιτία ή την ανθρώπινη ικανότητα να κατανοούμε, να κρίνουμε και να μεταβάλλουμε τη συμπεριφορά μας;

Ίσως να μην υπάρχει ένας μικρός, αδέσμευτος κυβερνήτης κρυμμένος πίσω από τα μάτια μας. Υπάρχει, όμως, ο άνθρωπος ολόκληρος — με την ιστορία και τους περιορισμούς του, αλλά και με την ικανότητα να συναντά νέες ιδέες και να αλλάζει. Η συζήτηση για την ελεύθερη βούληση δεν κλείνει με ένα εγκεφαλογράφημα ή μια εξίσωση. Εκεί, στην προσπάθεια να καταλάβουμε πώς οι αιτίες περνούν μέσα από εμάς και γίνονται σκέψη και πράξη, μάλλον αρχίζει το πιο ενδιαφέρον μέρος της.

Περισσότερη ανάλυση στο ηχητικό αρχείο



Πόροι Εμβάθυνσης από την Αναζήτηση Google

Εξερευνήστε περισσότερα σχετικά με τις βασικές έννοιες που αναφέρονται στην παρούσα ανάρτηση με επιμελημένες πληροφορίες απευθείας από την Google.







Εγγραφή στο ενημερωτικό

Διάβασε Επίσης

Περισσότερα άρθρα:

Υπογραφή

0 Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου

0 Σχόλια