Η οικονομία της αποστράγγισης: πώς το χρέος, οι τράπεζες και πολιτικές επιλογές στραγγάλισαν την ελληνική κοινωνία Ανάγνωση άρθρου

Περιεχόμενα

Η οικονομία της αποστράγγισης: πώς το χρέος, οι τράπεζες και πολιτικές επιλογές στραγγάλισαν την ελληνική κοινωνία (και γιατί αλλού έκαναν το αντίθετο)

Δεν χρειάζεται να είσαι οικονομολόγος. Όπως δεν χρειάζεται να είσαι καρδιολόγος για να καταλάβεις πότε ένας οργανισμός έχει πρόβλημα κυκλοφορίας. Και η ελληνική οικονομία, εδώ και περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια, πάσχει ακριβώς από αυτό: το χρήμα δεν κυκλοφορεί.

Όχι επειδή «δεν υπάρχει», αλλά επειδή έχει εγκλωβιστεί σε έναν μηχανισμό μόνιμης αποστράγγισης προς τις τράπεζες και το κράτος, χωρίς ουσιαστική επιστροφή στην κοινωνία. Αυτή η πολιτική βαφτίστηκε «εξυγίανση». Στην πράξη όμως λειτούργησε ως οικονομική αφαίμαξη.

1) Χρέος χωρίς παραγωγή: το ελληνικό αδιέξοδο

Για δεκαετίες, το ελληνικό οικονομικό μοντέλο στηρίχθηκε όχι στην παραγωγή, αλλά σε ένα τρίπτυχο που έμοιαζε λειτουργικό μόνο όσο υπήρχε φθηνό χρήμα και συνεχής επέκταση:

• Κατανάλωση με δανεικά
• Υπερανάπτυξη των ακινήτων ως «ασφαλής» επένδυση
• Διατήρηση εισοδημάτων και προσδοκιών χωρίς αντίστοιχη παραγωγική βάση

Όλες οι κυβερνήσεις —ΠΑΣΟΚ και Νέα Δημοκρατία— ενθάρρυναν τον μαζικό ιδιωτικό δανεισμό, συχνά χωρίς ουσιαστική αξιολόγηση κινδύνου. Όταν όμως ήρθε η κρίση, ζητήθηκε από την κοινωνία κάτι παράλογο: πλήρης αποπληρωμή χρεών του παρελθόντος μέσα σε ύφεση, ανεργία, μείωση μισθών και υπερφορολόγηση.

Δηλαδή πληρωμή χωρίς παρόν και χωρίς μέλλον. Κι όταν η οικονομία «στεγνώνει», το πρόβλημα δεν είναι μόνο ατομικό. Γίνεται μακροοικονομικό: λιγότερη κατανάλωση, λιγότερες επενδύσεις, λιγότερες δουλειές, άρα λιγότερα φορολογικά έσοδα. Ένας κύκλος καθόδου που αυτοτροφοδοτείται.

2) Μνημόνια: διάσωση τραπεζών, τιμωρία κοινωνίας

Από το 2010 και μετά, με ευθύνη διαφορετικών κυβερνήσεων —ΠΑΣΟΚ (Γ. Παπανδρέου), συγκυβερνήσεων ΝΔ–ΠΑΣΟΚ, αλλά και της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ μετά το 2015— παγιώθηκε μια σταθερή γραμμή: προστασία τραπεζικών ισολογισμών, όχι ανακούφιση της κοινωνίας.

Οι ανακεφαλαιοποιήσεις κόστισαν τεράστια ποσά δημόσιου χρήματος, χωρίς αντίστοιχη και δεσμευτική υποχρέωση για:

• Γενναία διαγραφή ιδιωτικών χρεών σε πραγματικά αδύναμους
• Ουσιαστική προστασία πρώτης κατοικίας
• Λειτουργική «δεύτερη ευκαιρία» για νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις

Έτσι, η τραπεζική κρίση μετατράπηκε σε ηθική κατηγορία κατά των πολιτών. Το αφήγημα έγινε απλό: «οι πολίτες φταίνε». Μόνο που μια κοινωνία δεν βγαίνει από ύφεση με ηθικολογίες. Βγαίνει με ρευστότητα, κίνητρα και χρόνο.

3) Η «κουλτούρα πληρωμών» ως ιδεολογικό εργαλείο

Ιδιαίτερα μετά το 2019, η ρητορική περί «κουλτούρας πληρωμών» από κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας λειτούργησε ως εργαλείο πειθάρχησης. Στην πράξη σήμαινε:

• Πλειστηριασμούς ως «κανονικότητα»
• Μεταφορά δανείων σε funds και επιθετική είσπραξη
• Μόνιμο φόβο και αβεβαιότητα

Δεν σήμαινε όμως αναπτυξιακή πολιτική, αύξηση της κυκλοφορίας του χρήματος ή ενίσχυση της μικρής οικονομικής δραστηριότητας. Η οικονομία αντιμετωπίστηκε ως λογιστικό πρόβλημα. Όμως η οικονομία είναι ζωντανός κοινωνικός οργανισμός: αν κόψεις την κυκλοφορία, «νεκρώνει».

4) Τι έκαναν άλλες χώρες (και γιατί δεν κατέρρευσαν)

ΗΠΑ: η πτώχευση ως εργαλείο επανεκκίνησης

Μετά το 2008, το αμερικανικό σύστημα (με όλα του τα προβλήματα) επέτρεψε μαζικές πτωχεύσεις φυσικών προσώπων και αποδέχθηκε τραπεζικές απώλειες. Αυτό, όσο κυνικό κι αν ακούγεται, καθάρισε ισολογισμούς νοικοκυριών και επέτρεψε ταχύτερη επιστροφή στην κατανάλωση και στην οικονομική δραστηριότητα, όπως αναδεικνύεται και στη σχετική βιβλιογραφία για την κρίση του ιδιωτικού χρέους.

Ισλανδία: οι πολίτες πριν τις τράπεζες

Η Ισλανδία άφησε τράπεζες να καταρρεύσουν και προχώρησε σε σημαντικές παρεμβάσεις ανακούφισης ιδιωτικών χρεών. Όχι επειδή ήταν «καλύτεροι άνθρωποι», αλλά επειδή κατάλαβαν κάτι απλό: όταν το μέλλον του εισοδήματος είναι ήδη δεσμευμένο, η ανάκαμψη δεν ξεκινά.

Ιαπωνία: το αρνητικό παράδειγμα

Η διατήρηση «ζόμπι» τραπεζών και υπερχρεωμένων ισολογισμών οδήγησε σε δεκαετίες στασιμότητας. Η Ελλάδα ακολούθησε παρόμοια λογική —συντήρηση προβλήματος αντί λύσης— χωρίς τα ιαπωνικά πλεονεκτήματα (βιομηχανική βάση, νόμισμα, θεσμική ισχύ).

5) Πληρώνεις, αλλά δεν ζεις: η οικονομία που ακυρώνει τον εαυτό της

Ο υπερχρεωμένος Έλληνας πολίτης συχνά:

• Πληρώνει δάνεια
• Πληρώνει φόρους
• Πληρώνει εισφορές

Αλλά ταυτόχρονα δεν επενδύει, δεν καταναλώνει, δεν ρισκάρει, δεν δηλώνει εύκολα επιπλέον εισόδημα. Και εδώ υπάρχει μια αλήθεια που ενοχλεί: ένα ευρώ που δεν κυκλοφορεί, δεν δημιουργεί δραστηριότητα και στο τέλος δεν φορολογείται.

Το κράτος δεν «χάνει» επειδή οι πολίτες είναι συλλογικά ανεύθυνοι. Χάνει επειδή έσπασε τον κύκλο του χρήματος: αφαίρεσε ρευστότητα από τη βάση και μετά ζήτησε από τη βάση να παράγει θαύματα.

6) Ιδιωτικό χρέος, παραοικονομία και πολιτική υποκρισία

Εδώ αρχίζει μια κραυγαλέα αντίφαση της ελληνικής (και όχι μόνο) οικονομικής πολιτικής: το ίδιο κράτος που αποδέχεται σιωπηρά τον στραγγαλισμό της κοινωνικής ρευστότητας, εμφανίζεται εξοργισμένο με την ύπαρξη παραοικονομίας.

Αν όμως η ρευστότητα αφαιρείται συστηματικά και η επιβίωση δυσκολεύει, τότε η «μη επίσημη» οικονομική συμπεριφορά δεν είναι μυστήριο. Είναι προβλέψιμη αντίδραση.

Η παραοικονομία δεν γεννιέται από «ανηθικότητα», αλλά από ασφυξία

Η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα αντιμετωπίζει το «μαύρο χρήμα» σχεδόν αποκλειστικά ως ηθική παθογένεια. Όμως η διεθνής εμπειρία δείχνει κάτι διαφορετικό: η παραοικονομία διογκώνεται σε συνθήκες υπερφορολόγησης, υπερχρέωσης και χαμηλής εμπιστοσύνης στο κράτος.¹

Στην Ιταλία, για παράδειγμα, η άτυπη οικονομία κυμαίνεται διαχρονικά περίπου στο 18–22% του ΑΕΠ, σύμφωνα με τις ετήσιες αποτυπώσεις της ISTAT.² Παρ’ όλα αυτά, το ιταλικό κράτος ιστορικά αποφεύγει τον απόλυτο ποινικό στραγγαλισμό των μικρών συναλλαγών, εφαρμόζει περιοδικά φορολογικές αμνηστίες (condoni) και αναγνωρίζει σιωπηρά ότι ένα μέρος της παραοικονομίας λειτουργεί ως κοινωνικό «αμορτισέρ».

Αντίθετα, η Ελλάδα ακολούθησε συχνά την αντίθετη στρατηγική: υψηλούς συντελεστές, προκαταβολές φόρου \(100\%\), τεκμαρτά εισοδήματα, διαρκή επιτήρηση και καχυποψία — σε μια οικονομία όμως με περιορισμένη ρευστότητα. Το αποτέλεσμα δεν ήταν η εξαφάνιση της παραοικονομίας, αλλά η ποινικοποίηση της επιβίωσης.

Το «μαύρο χρήμα» ως σύμπτωμα, όχι ως λύση

Ας είμαστε καθαροί: η παραοικονομία δεν είναι λύση, ούτε πρέπει να εξιδανικεύεται. Δημιουργεί αδικίες, στρεβλώνει τον ανταγωνισμό και αφήνει απροστάτευτους τους πιο αδύναμους (ιδίως όταν «μαύρες» εργασίες σημαίνουν μηδενικά ένσημα, μηδενική ασφάλεια, μηδενική διαπραγματευτική δύναμη).

Είναι όμως σύμπτωμα αποτυχίας πολιτικής. Σε μια οικονομία όπου μεγάλο μέρος του εισοδήματος απορροφάται άμεσα ή έμμεσα, η ρευστότητα είναι περιορισμένη και το κράτος αντιμετωπίζει τον πολίτη ως εν δυνάμει ένοχο, ένα ποσοστό «μαύρης» κυκλοφορίας λειτουργεί (καλώς ή κακώς) ως:

• Άτυπη αναδιανομή μέσα από μικρές συναλλαγές
• Μηχανισμός επιβίωσης για επαγγελματίες και νοικοκυριά
• Υποκατάστατο κοινωνικής πολιτικής, όταν η επίσημη αποτυγχάνει

Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό είναι «ηθικό». Το ερώτημα είναι γιατί το κράτος επιμένει σε πολιτικές που το καθιστούν αναπόφευκτο.

7) Ελληνικές πολιτικές: από την αναδιάρθρωση στην τιμωρία

Από το 2010 και μετά, σχεδόν όλες οι κυβερνήσεις —ανεξαρτήτως χρώματος— αντιμετώπισαν το ιδιωτικό χρέος όχι ως μακροοικονομικό πρόβλημα, αλλά ως ζήτημα ατομικής ευθύνης. Έτσι:

• Πλαίσια προστασίας (όπως ο νόμος Κατσέλη) αποδυναμώθηκαν ή περιορίστηκαν
• Οι servicers αντικατέστησαν τις τράπεζες χωρίς ανάλογο έλεγχο και διαφάνεια
• Οι πλειστηριασμοί βαφτίστηκαν «εξυγίανση»
• Οι ρυθμίσεις έγιναν πολύπλοκες, συχνά τιμωρητικές και προσχηματικές

Και εδώ υπάρχει η πολιτική υποκρισία: το κράτος απαιτεί κατανάλωση για να εισπράξει ΦΠΑ, απαιτεί ανάπτυξη για να δείξει επιτυχία, αλλά αφαιρεί συστηματικά από τους πολίτες την ικανότητα να συμμετέχουν στην οικονομία. Ζητάει κίνηση από έναν οργανισμό στον οποίο έχει δέσει σφιχτά τα αγγεία.

8) Γερμανία και «πειθαρχία»: το αόρατο υπόβαθρο

Η Γερμανία παρουσιάζεται συχνά ως πρότυπο «φορολογικής αρετής» και δημοσιονομικής πειθαρχίας. Αυτό που λέγεται λιγότερο είναι ότι η πειθαρχία αυτή χτίστηκε πάνω σε θεσμικό και κοινωνικό υπόβαθρο: χαμηλότερη μαζική υπερχρέωση νοικοκυριών, διαφορετική αγορά εργασίας, και κοινωνική προστασία που λειτουργεί ως σταθεροποιητής.⁴

Η αυστηρότητα χωρίς δίχτυ δεν παράγει πειθαρχία. Παράγει φόβο, κρυψίνοια και τελικά παραβατικότητα. Με άλλα λόγια: δεν «μαθαίνεις» τον πολίτη να είναι συνεπής όταν του αφαιρείς τη δυνατότητα να είναι λειτουργικός.

9) Το πολιτικό ερώτημα που αποφεύγεται

Θέλουμε ζωντανούς, παραγωγικούς πολίτες ή τέλειους οφειλέτες σε κοινωνία στασιμότητας; Γιατί τα δύο δεν συμβιβάζονται.

Αν το σύστημα αμείβει μόνο τη συνεχή αποπληρωμή παρελθόντος χρέους και τιμωρεί κάθε απόπειρα επανεκκίνησης, τότε κατασκευάζει ένα μοντέλο «καλής συμπεριφοράς» που καταλήγει οικονομικά αυτοκτονικό. Η κοινωνία γίνεται μια μηχανή είσπραξης χωρίς οξυγόνο.

Κλείσιμο: το χρήμα πρέπει να κυκλοφορεί

Η Ελλάδα δεν απέτυχε επειδή οι πολίτες της δεν πλήρωναν. Απέτυχε επειδή προστάτευσε ισολογισμούς αντί ανθρώπων και μετέτρεψε την οικονομία σε μηχανισμό τιμωρίας.

Η απλή λογική του μικρού δανειολήπτη λέει κάτι επικίνδυνο για το σύστημα: το χρήμα πρέπει να κυκλοφορεί για να αποδίδει — όχι να αποστραγγίζεται για να πειθαρχεί. Όταν η πολιτική κόβει την κυκλοφορία, μετά δεν έχει δικαίωμα να απορεί γιατί «δεν υπάρχει ανάπτυξη» και γιατί «ανθεί το μαύρο».

Υποσημειώσεις

1. Schneider, F. (2015). Size and Development of the Shadow Economy. IZA Discussion Papers.
2. ISTAT. The Non-Observed Economy in Italy. Ετήσιες εκθέσεις, Ιταλική Στατιστική Αρχή.
3. International Monetary Fund (IMF). (2012). Iceland: Staff Report for the 2012 Article IV Consultation.
4. OECD. (2019). Household Debt and Social Protection in Germany.
5. European Court of Auditors. Financial Assistance to Greece. Ειδικές εκθέσεις αξιολόγησης των προγραμμάτων στήριξης.
6. Mian, A., & Sufi, A. (2014). House of Debt: How They (and You) Caused the Great Recession, and How We Can Prevent It from Happening Again. University of Chicago Press.
7. International Monetary Fund (IMF). Country Report No. 12/91 – Iceland.
8. Koo, R. C. (2008). The Holy Grail of Macroeconomics: Lessons from Japan’s Great Recession. Wiley.
9. Schneider, F. (2010). Shadow Economies Around the World. IMF Working Papers.

Εγγραφή στο ενημερωτικό

Όνομα

Διεύθυνση email *