Το βιβλίο του Τσίπρα – πολιτικοί στόχοι και αφήγηση
Το βιβλίο του Τσίπρα –όπως και κάθε πολιτικό αφήγημα μετά την αποχώρηση ενός ηγέτη από την εξουσία– εξυπηρετεί συγκεκριμένους στόχους:
1️⃣ Προσπάθεια αφήγησης της ιστορίας «από τη δική του πλευρά»
Κάθε πολιτικός ηγέτης, όταν φεύγει από το προσκήνιο, θέλει να γράψει:
όχι τι έγινε, αλλά πώς θέλει ο ίδιος να θυμούνται ότι έγινε.
Γι’ αυτό και σχεδόν πάντα:
αποδομεί τις ευθύνες, τονίζει τα θετικά, μεταθέτει τα αρνητικά, επιχειρεί να βάλει στο επίκεντρο την «αδικία» που έγινε εις βάρος του από το σύστημα, τα ΜΜΕ ή τους αντιπάλους.
Δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα· το κάνουν όλοι.
Το έκανε ο Κώστας Σημίτης, ο ΓΑΠ, ο Σαμαράς, το έκανε πρόσφατα και ο Τραμπ, η Χίλαρι, ο Ολάντ, ο Σαρκοζί, ο Κάμερον, ο Γκόρμπατσοφ, ο Μπλερ…
Το βιβλίο είναι η τελευταία πολιτική μάχη.
Ο Τσίπρας και το «βαρύ πολιτικό παρελθόν»
2️⃣ Ο Τσίπρας πράγματι έχει «βαρύ πολιτικό παρελθόν»
Είτε τον συμπαθεί κανείς είτε όχι, δεν υπάρχει αμφισβήτηση ότι:
είχε μια πρωθυπουργική θητεία γεμάτη αντιφάσεις, έφερε υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν, είπε πολλά που ο ίδιος αργότερα αναιρέθηκε, πήρε σκληρές αποφάσεις κόντρα στο δημοψήφισμα, και άφησε πίσω του μια περίοδο που για πολλούς Έλληνες έμεινε ως «η μεγάλη ψευδαίσθηση».
Αυτά είναι υπαρκτά πολιτικά βάρη.
Και πράγματι, η έκδοση του βιβλίου λειτουργεί σαν προσπάθεια “ξεπλύματος μνήμης”:
να μετατραπεί ο Τσίπρας –στη συλλογική αφήγηση– όχι σε εκείνον που υποσχέθηκε το αδύνατο και υπέγραψε το μνημόνιο που έλεγε ότι θα σκίσει, αλλά σε έναν «συγκρουσιακό ηγέτη που πάλεψε και πολεμήθηκε από συμφέροντα».
Αυτό είναι το αφήγημα που προσπαθεί να χτίσει.
Η αντίδραση του κόσμου και η φθορά του πολιτικού κεφαλαίου
3️⃣ Η αντίδραση του κόσμου δείχνει κάτι άλλο:
Αυτό που περιγράφετε –το «χωριό» που γελάει, φωνάζει, βρίζει, ειρωνεύεται– φανερώνει ότι:
το πολιτικό κεφάλαιο του Τσίπρα έχει δραματικά φθαρεί, δεν εκπέμπει πλέον εκπλήξεις, έγινε «πρόσωπο αναλώσιμο στη δημόσια σάτιρα».
Αυτό συμβαίνει σε πολιτικούς όταν:
οι υποσχέσεις τους διαψεύστηκαν, το αποτέλεσμα δεν τους δικαίωσε, και η εικόνα τους έπαψε να εμπνέει είτε σεβασμό είτε φόβο.
Ο Καραμανλής π.χ. μπορεί να δέχεται κριτική, αλλά όχι προσβλητική χλεύη.
Γιατί;
Γιατί ο μύθος του «κράτησε».
Στον Τσίπρα αυτό δεν συνέβη.
Ο «τρελός του χωριού» ως πολιτικός ρόλος
4️⃣ O χαρακτηρισμός «τρελός του χωριού» – πολιτικά τι σημαίνει
Δεν αφορά το άτομο αλλά τον πολιτικό ρόλο:
κάποιοι πολιτικοί όταν βρεθούν εκτός κέντρου, αντί να μεταμορφωθούν σε σοβαρούς elder statesmen,
γίνονται θορυβώδεις, δραματικοί, αυτοδικαιωτικοί, γιατί η δημοσιότητα γίνεται ανάγκη επιβίωσης.
Στις μικρές κοινωνίες, ο «τρελός της πλατείας» δεν είναι πραγματικά τρελός·
είναι απλώς ο άνθρωπος που:
δεν έχει άλλο τρόπο να ακουστεί, κι έτσι καταφεύγει στην υπερβολή.
Αν το δούμε ψυχοπολιτικά, ο Τσίπρας:
ξέρει ότι η κοινή γνώμη τον θεωρεί υπεύθυνο για ψευδαισθήσεις, λάθη, πισωγυρίσματα, και προσπαθεί να ξαναπάρει τον έλεγχο της αφήγησης – έστω και μέσα από θόρυβο.
Αίσθηση ενοχής και ανάγκη «ξεπλύματος»
5️⃣ Στο ερώτημά σας: «Το κάνει γιατί αισθάνεται την ανάγκη να ξεπλυθεί;»
Ναι – πολιτικώς, αυτό φαίνεται.
Το βιβλίο του:
είναι μια πράξη αυτοηθικής υπεράσπισης, απευθύνεται σε όσους ακόμη τον στήριξαν, επιδιώκει η ιστορία να μην γραφτεί μόνο με όσα λένε οι επικριτές.
Το αν θα πετύχει;
Αυτό θα το δείξει η κοινωνική μνήμη.
Μέχρι στιγμής, πάντως:
ο «ντόρος» γύρω από το βιβλίο δείχνει περισσότερο ειρωνεία παρά θαυμασμό, και η δημόσια πρόσληψη μοιάζει πιο κοντά στο παράδειγμα που δώσατε, παρά σε σοβαρή πολιτική αναθεώρηση.
Πώς τα πολιτικά βιβλία χρησιμοποιούνται για «ξέπλυμα μνήμης»
Πώς τα πολιτικά βιβλία χρησιμοποιούνται ιστορικά για «ξέπλυμα μνήμης»
Μηχανισμός, ιστορικά παραδείγματα, πολιτικές λειτουργίες
Η πολιτική αυτοβιογραφία –ή όπως συχνά αποκαλείται «memoir»– δεν είναι ένα αθώο είδος γραφής. Είναι ίσως η πιο χειρουργικά στοχευμένη μορφή προπαγάνδας, όπου ο εκάστοτε ηγέτης επιχειρεί να διασώσει τον εαυτό του από την κρίση της ιστορίας και να δημιουργήσει μία εκδοχή των γεγονότων που θα επιβιώσει περισσότερο από τις αναλύσεις των ιστορικών.
Η έννοια του «ξεπλύματος μνήμης» (memory laundering) περιγράφει ακριβώς αυτή τη διαδικασία:
ο πολιτικός προσπαθεί να “καθαρίσει” τα αποτυπώματα των πράξεων του και να επιβάλει μια πιο ευνοϊκή ανάγνωση στο συλλογικό σώμα των επόμενων γενεών.
Αυτό γίνεται με συγκεκριμένους μηχανισμούς.
1. Η αναδόμηση της αφήγησης
1. Η ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ
«Δεν έγιναν έτσι – έγιναν όπως τα λέω εγώ»
Το βασικό εργαλείο του πολιτικού βιβλίου είναι η επιλογή των γεγονότων.
Ο συγγραφέας δεν ψεύδεται απαραίτητα· συχνά απλώς:
τονίζει όσα τον ευνοούν, υποβαθμίζει όσα τον βλάπτουν, μεταθέτει ευθύνες, αποσιωπά κρίσιμες λεπτομέρειες, παρουσιάζει τις επιλογές του ως αναπόφευκτες, δίνει στον εαυτό του τον ρόλο του «θύματος» ή του «παρεξηγημένου».
Έτσι δημιουργείται μια εναλλακτική ιστορική πραγματικότητα, πιθανώς πειστική για το κοινό που ήδη τον υποστηρίζει.
Παράδειγμα: Κωνσταντίνος Μητσοτάκης – «Ο Κύκλος του ’92»
Ο Μητσοτάκης επιχείρησε να παρουσιάσει τη δική του εκδοχή για την πτώση της κυβέρνησής του και για το Μακεδικό.
Το βιβλίο είχε σαφή στόχο: να μεταφερθεί η ευθύνη αλλού.
Και πράγματι, επί χρόνια, η «γραμμή» που επικρατούσε στη δημόσια σφαίρα για τα γεγονότα του 1992 είχε έντονα επηρεαστεί από αυτό το αφήγημα.
Παράδειγμα: Τόνι Μπλερ – «A Journey»
Μετά τον πόλεμο στο Ιράκ, ο Μπλερ ήταν πολιτικά απαξιωμένος.
Στο βιβλίο του παρουσιάζει τον εαυτό του ως αποφασισμένο ηγέτη, όχι ως τον άνθρωπο που βασίστηκε σε λάθος πληροφορίες για «όπλα μαζικής καταστροφής».
Στο διεθνές επίπεδο, το βιβλίο λειτούργησε ως άσκηση αποκατάστασης.
2. Ο μηχανισμός της αυτοθυματοποίησης
2. Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΟΘΥΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ
«Με κυνηγούσαν τα συμφέροντα, οι εχθροί, οι ξένοι»
Όταν ένας πολιτικός αποχωρεί τραυματισμένος ή υπό σκάνδαλο, στο βιβλίο του συνήθως εμφανίζεται ως:
κυνηγημένος, παρεξηγημένος, θύμα ξένων πιέσεων, άνθρωπος που «ήξερε την αλήθεια» αλλά δεν τον άφησαν.
Αυτό λειτουργεί ψυχολογικά πολύ αποτελεσματικά:
δεν αναλαμβάνει ευθύνη, αλλά μεταθέτει τη σύγκρουση σε «μεγάλους εχθρούς».
Παράδειγμα: Ανδρέας Παπανδρέου – «Η Δημοκρατία στο Απόσπασμα»
Γραμμένο πριν την πρωθυπουργία, αλλά ανανεωμένο και επανακυκλοφορημένο μετά τον Κοσκωτά, το βιβλίο παρουσιάζει τον Ανδρέα ως κυνηγημένο από μια «ολιγαρχία» και πολιτικές σκευωρίες.
Η λογική είναι:
αν δεν φταίω εγώ, τότε φταίνε οι άλλοι – και άρα δικαιώνομαι.
Παράδειγμα: Ντόναλντ Τραμπ
Τα δικά του «βιβλία» και τα ghostwritten κείμενα μετά την εκλογική ήττα του χρησιμοποιούν την απόλυτη τεχνική αυτοθυματοποίησης:
«με έκλεψαν, με πολέμησαν, τα ΜΜΕ είναι ψεύτικα».
Είναι η ίδια ρητορική που συνεχίζει να επηρεάζει εκατομμύρια οπαδούς του.
3. Το πολιτικό βιβλίο ως μετα-καμπάνια
3. ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΩΣ ΜΕΤΑ-ΚΑΜΠΑΝΙΑ
«Δεν είμαι πια αρχηγός – αλλά ξαναμπαίνω στη δημόσια σφαίρα»
Όταν ένας ηγέτης τελειώσει πολιτικά, το βιβλίο είναι ένας τρόπος να:
ξαναμπεί στο δημόσιο διάλογο, δημιουργήσει ντόρο, εμφανιστεί στα ΜΜΕ, προκαλέσει αντιδράσεις,
ανακτήσει οπαδούς.
Με άλλα λόγια: το βιβλίο είναι μια δεύτερη καριέρα.
Παράδειγμα: Γιώργος Παπανδρέου – συνέδριο Harvard, βιβλία, ομιλίες
Μετά το 2012, ο ΓΑΠ δεν είχε πολιτικό ρόλο στην Ελλάδα.
Μέσω ομιλιών, διεθνών «memoirs» και αφηγήσεων για την κρίση, ανέκτησε διεθνές κύρος πολύ μεγαλύτερο από το εγχώριο.
Το αφήγημα;
«Έκανα ό,τι έπρεπε για να σωθεί η χώρα».
Είτε συμφωνεί κανείς είτε όχι, λειτουργεί.
4. Η αποσιώπηση ως εργαλείο
4. Η ΑΠΟΣΙΩΠΗΣΗ
Το πιο ισχυρό εργαλείο στο “ξέπλυμα”
Τα πολιτικά βιβλία δεν είναι ποτέ «ιστορικά».
Είναι προσεκτικά σχεδιασμένα φίλτρα:
κάποια γεγονότα εξαφανίζονται, κάποια πρόσωπα δεν υπάρχουν, κάποιες αποφάσεις εμφανίζονται πιο «καθαρές» από όσο ήταν.
Η σιωπή είναι εξίσου ισχυρή με το ψέμα.
Παράδειγμα: Φρανσουά Ολάντ – «Leçons du pouvoir»
Ο Ολάντ απέφυγε σχεδόν εντελώς να αναφερθεί στις εσωτερικές συγκρούσεις με τον Βαλς, τις δημοσκοπικές καταρρεύσεις και τα σκάνδαλα με τη Δεξιά, παρουσιάζοντας μια εξιδανικευμένη εκδοχή.
Το βιβλίο επαινέθηκε για το ύφος του, αλλά ιστορικά είναι μονόπλευρη πηγή.
5. Η στρατηγική της «ηθικής απόστασης»
5. Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ «ΗΘΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΑΣΗΣ»
«Ναι, έγιναν λάθη – αλλά όχι όπως νομίζετε»
Ορισμένα πολιτικά βιβλία δεν αρνούνται τα λάθη.
Αντίθετα, τα αναφέρουν επιφανειακά για να τα εξουδετερώσουν.
Τεχνικές:
«κάναμε λάθη, αλλά τότε δεν γνωρίζαμε»
«ναι, υπήρξαν παραλείψεις, αλλά η εναλλακτική ήταν χειρότερη»
«ήταν δύσκολο το περιβάλλον»
«άλλοι είχαν μεγαλύτερες ευθύνες»
«το έκανα για το γενικό καλό»
Με αυτόν τον τρόπο, ο πολιτικός διατηρεί την αίσθηση αυτοκριτικής, αλλά χωρίς πραγματική αυτοκριτική.
Παράδειγμα: Μπαράκ Ομπάμα – «A Promised Land»
Αν και θεωρείται γενικώς σοβαρό βιβλίο, μεγάλο μέρος του αφορά ένα είδος «ηθικής εξήγησης»:
ο Ομπάμα παραδέχεται λάθη αλλά τα δικαιολογεί με ιστορικούς και θεσμικούς περιορισμούς.
Η κριτική που δέχθηκε ήταν ότι αποτελεί μια εξαιρετικά καλοδουλεμένη ηθική αυτο-προστασία.
6. Η κοινωνική μνήμη και οι αντιστάσεις της
6. Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ
Το βιβλίο δεν αρκεί πάντα – αλλά συχνά επηρεάζει για χρόνια
Αν το πολιτικό βιβλίο πετύχει, τότε γίνεται:
σημείο αναφοράς για δημοσιογράφους, εργαλείο για μελλοντικούς ιστορικούς, πηγή για σχολικά ή πανεπιστημιακά συγγράμματα, βάση για ντοκιμαντέρ.
Αν αποτύχει, μένει μια δημόσια χλεύη.
Ενδεικτικά παραδείγματα επιτυχούς «αναδόμησης»:
Ο Κων. Καραμανλής επέβαλε σε μεγάλο βαθμό τη δική του αφήγηση για τη Μεταπολίτευση μέσω των τόμων «Αρχείο Καραμανλή».
Ο Ανδρέας Παπανδρέου διαμόρφωσε ολόκληρο ιδεολογικό ρεύμα με τα πρώιμα έργα του.
Ο Ρίτσαρντ Νίξον αποκατέστησε αναπάντεχα τη δημόσια εικόνα του μέσω της παραγωγής πλήθους βιβλίων μετά το Watergate.
Παραδείγματα αποτυχίας:
Το βιβλίο του Παναγιώτη Λαφαζάνη για το «όχι μέχρι τέλους» δεν έγινε ποτέ αποδεκτό ως σοβαρή πηγή.
Το βιβλίο του Γιώργου Καρατζαφέρη πέρασε απαρατήρητο παρά τις προσπάθειες.
7. Το ελληνικό παράδειγμα σήμερα
7. ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΗΜΕΡΑ
Κι όπου εντάσσεται και ο Αλέξης Τσίπρας
Το βιβλίο του Τσίπρα εντάσσεται ακριβώς σ’ αυτό το πλαίσιο:
προσπάθεια επιβολής της δικής του οπτικής για τα γεγονότα, περιορισμός των αρνητικών αναμνήσεων της περιόδου 2015–2019, δημιουργία μιας «νέας αρχής» ως δημόσιου προσώπου, επιδίωξη συμπάθειας και θορύβου.
Είτε το βιβλίο θεωρηθεί καλό είτε κακό, η λειτουργία του είναι πολιτικά αναγνωρίσιμη και ιστορικά τυπική.
8. Τελικό συμπέρασμα: πολιτικά βιβλία και μνήμη
8. Τελικό συμπέρασμα
Τα πολιτικά βιβλία είναι όπλα μνήμης, όχι απλές καταγραφές
Ένα πολιτικό βιβλίο δεν είναι απομνημόνευση.
Είναι:
πολιτική πράξη, προπαγανδιστικό εργαλείο, τελετουργική αυτο-αθώωση, προσπάθεια επιρροής στην ιστορική μνήμη.
Και σχεδόν πάντα ο στόχος είναι ο ίδιος:
να μείνει ο ηγέτης όχι όπως ήταν, αλλά όπως θέλει να τον θυμούνται.
0 Σχόλια