Ο Τραμπ «κατάλαβε» τον Πούτιν – αλλά κάνει πως δεν βλέπει τον Ερντογάν. Όχι από αφέλεια, αλλά από κυνισμό ισχύος. Και η Ελλάδα πληρώνει το κόστος.
Το ερώτημα επιστρέφει διαρκώς στη δημόσια συζήτηση: πώς γίνεται ο Τραμπ να παραδέχτηκε ότι τον κορόιδευε ο Πούτιν, αλλά να μην “καταλαβαίνει” ότι τον κοροϊδεύει ο Ερντογάν; Αυτό το ερώτημα δεν είναι απλώς ρητορικό, αλλά αντανακλά βαθύτερες δυναμικές της παγκόσμιας πολιτικής. Ο Τραμπ, σε πρόσφατες δηλώσεις του, αναγνώρισε δημόσια ότι ο Ρώσος πρόεδρος τον είχε παραπλανήσει κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του, ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως η Συρία και η εκλογική παρέμβαση του 2016. Ωστόσο, όταν πρόκειται για τον Ταγίπ Ερντογάν, η στάση του παραμένει αδιάφορη, σαν να μην βλέπει τις πανομοιότυπες τακτικές εξαπάτησης.
Η απάντηση δεν βρίσκεται ούτε στην ευφυΐα του Τραμπ ούτε στη διπλωματική δεξιοτεχνία των άλλων. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ισχύς στο διεθνές σύστημα: επιλεκτικά, κυνικά και χωρίς ηθικές αυταπάτες. Στον πραγματικό κόσμο της γεωπολιτικής, οι ηγέτες δεν κρίνουν συμμάχους και αντιπάλους με ηθικά κριτήρια, αλλά με βάση το αν ενισχύουν ή απειλούν την προσωπική και εθνική τους κυριαρχία. Αυτός ο κυνισμός δεν είναι εφεύρεση του Τραμπ – θυμίζει τον Ριχάρντο του Χένρι Κίσινγκερ, που έλεγε ότι η διπλωματία είναι η τέχνη του εφικτού, όχι του δίκαιου.
Πούτιν: από προσωπικό στοίχημα σε γεωπολιτικό αδιέξοδο
Ο Τραμπ επένδυσε στη σχέση με τον Πούτιν ως προσωπικό στοίχημα. Η λογική ήταν απλή: strongman προς strongman, χωρίς θεσμούς, χωρίς συμμάχους, χωρίς περιορισμούς. Πίστεψε ότι μπορεί να «κλείσει συμφωνία» εκεί όπου απέτυχαν οι παραδοσιακές διπλωματίες. Από τις συναντήσεις στη Γενοβέφαλη το 2018 μέχρι τις τηλεφωνικές επαφές για τη Συρία, ο Τραμπ φαντασιώθηκε μια προσωπική χημεία που θα έλυνε τα πάντα – ακόμα και την κρίση στην Ουκρανία του 2014, που είχε αγνοήσει.
Η εισβολή στην Ουκρανία το Φεβρουάριο του 2022 κατέρρευσε αυτή την αφήγηση. Η Ρωσία δεν αποδείχθηκε ούτε διαχειρίσιμη ούτε προβλέψιμη. Αντίθετα: αμφισβήτησε ανοιχτά την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας, προκαλώντας την επανεμφάνιση του φαντάσματος του Ψυχρού Πολέμου· προκάλεσε ενεργειακό και γεωπολιτικό χάος, με τιμές φυσικού αερίου να εκτοξεύονται στην Ευρώπη και παγκόσμιες ελλείψεις τροφίμων· εξέθεσε την εικόνα της αμερικανικής ηγεμονίας, καθώς η Ουάσιγκτον αναγκάστηκε να στείλει δισεκατομμύρια σε όπλα και βοήθεια, αποκαλύπτοντας τα όρια της μονοπολικής εποχής. Σε αυτό το σημείο, ο Τραμπ δεν είχε επιλογή. Δεν μπορούσε να συνεχίσει να προσποιείται. Αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι τον χρησιμοποίησαν, όχι από διορατικότητα, αλλά επειδή η πραγματικότητα δεν του άφηνε περιθώριο άλλης αφήγησης – ειδικά τώρα, εν μέσω προεκλογικής καμπάνιας, όπου η εικόνα της «σκληρής ηγεσίας» έπρεπε να διατηρηθεί.
Ερντογάν: ο χρήσιμος παίκτης που επιτρέπεται να κοροϊδεύει
Με τον Ερντογάν, όμως, το μοτίβο αλλάζει. Ο Τραμπ γνωρίζει ότι η Τουρκία: παίζει διπλό παιχνίδι μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας, όπως φάνηκε με την αγορά drones Bayraktar από την Ουκρανία ενώ συνεργαζόταν με Μόσχα· αγόρασε S-400 παραβιάζοντας ευθέως τη συμμαχική συνοχή, οδηγώντας σε κυρώσεις CAATSA που ο ίδιος ο Τραμπ ανέστειλε· ζητά αμερικανικά οπλικά συστήματα όπως F-16 ενώ υπονομεύει κυρώσεις κατά της Ρωσίας μέσω εμπορίου πετρελαίου· χρησιμοποιεί το μεταναστευτικό ως εργαλείο εκβιασμού, όπως στην κρίση του 2020 στα σύνορα με την Ελλάδα· αμφισβητεί σύνορα και διεθνείς συνθήκες, από το Oruç Reis στην Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τις απειλές κατά Κύπρου και Ελλάδας.
Κι όμως, δεν συγκρούεται ουσιαστικά. Δεν επιβάλλει πραγματικό κόστος. Δεν τραβά καθαρές κόκκινες γραμμές. Ο λόγος είναι απλός: ο Ερντογάν δεν αμφισβητεί την αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Την εκμεταλλεύεται, τη στρεβλώνει, αλλά δεν επιδιώκει να την ανατρέψει. Και αυτό τον καθιστά ανεκτό – σαν ένας ταραξίας που κρατά ισορροπίες χωρίς να γκρεμίζει το σύστημα.
Αντίπαλος ή εργαλείο: η κρίσιμη διάκριση
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Ο Πούτιν είναι συστημικός αντίπαλος. Ο Ερντογάν είναι εργαλείο ελεγχόμενης αποσταθεροποίησης. Η Ουάσιγκτον — και ειδικά ο Τραμπ —: τιμωρεί την απάτη όταν απειλεί την κορυφή του συστήματος, όπως με τις αγωγούς Nord Stream που έθιξαν την ενεργειακή κυριαρχία των ΗΠΑ· ανέχεται την απάτη όταν παράγει διαπραγματευτικό πλεονέκτημα, όπως η τουρκική μεσολάβηση στην απελευθέρωση Αμερικανών ομήρων από την τρομοκρατία. Αυτό δεν είναι άγνοια ή αφέλεια. Είναι ωμός ρεαλισμός ισχύος, εμπνευσμένος από θεωρητικούς όπως ο Μόργκενθάου.
ΝΑΤΟ και «ελεγχόμενη ένταση»
Η Τουρκία λειτουργεί ως μόνιμος πονοκέφαλος εντός ΝΑΤΟ, αλλά ακριβώς γι’ αυτό είναι χρήσιμη. Κρατά τη συμμαχία σε κατάσταση διαρκούς διαπραγμάτευσης, πιέζει την Ευρώπη και αναγκάζει τους πάντες να τη λαμβάνουν υπόψη – βλέπε εμπόδιο στην ένταξη Σουηδίας το 2023. Το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος αντιμετωπίζονται έτσι ως ζώνες ελεγχόμενης έντασης, όχι ως ζητήματα αρχών ή διεθνούς δικαίου. Όσο η ένταση δεν ξεφεύγει, θεωρείται αποδεκτή, σαν βαλβίδα ασφαλείας για μεγαλύτερα συμφέροντα.
Και η Ελλάδα; Ο αδύναμος κρίκος
Εδώ αρχίζει το πραγματικά ανησυχητικό. Η Ελλάδα παρουσιάζεται ως: δεδομένος σύμμαχος, προβλέψιμος παίκτης, χώρα που δεν επιβάλλει κόστος. Η ελληνική διπλωματία, αντί να προλαμβάνει, αντιδρά. Αντί να διαμορφώνει συσχετισμούς ισχύος, επενδύει στη «λογική των συμμάχων» – όπως στις πρόσφατες συμφωνίες αμοιβαίας άμυνας με Γαλλία και ΗΠΑ, που όμως μένουν στο χαρτί. Όμως στη γεωπολιτική, ό,τι δεν κοστίζει, δεν υπολογίζεται. Χωρίς στρατηγική πίεσης, όπως εξαγωγή ενεργειακών συμφερόντων ή συμμαχίες με Άραβες, η Αθήνα γίνεται εύκολος στόχος.
Το ενοχλητικό συμπέρασμα
Ο Τραμπ δεν είναι θύμα. Ούτε εξαπατημένος. Επιλέγει ποιος μπορεί να τον κοροϊδεύει. Και επιλέγει ποιος θα πληρώσει το τίμημα. Και όσο η Ελλάδα δεν μετατρέπει την παρουσία της σε πραγματικό γεωπολιτικό κόστος, θα παραμένει αναλώσιμη παράπλευρη απώλεια σε ξένα deals – θύμα ενός παιχνιδιού όπου η ισχύς μιλάει, όχι η δικαιοσύνη.
0 Σχόλια