Ο τραμπικός «πραγματισμός» και η κατάρρευση του διεθνούς δικαίου – γιατί τίποτα δεν είναι μακριά από το Αιγαίο
Ο όρος «πραγματισμός» χρησιμοποιείται συχνά για να δικαιολογήσει κυνικές πολιτικές επιλογές. Όμως αυτό που εκπροσωπεί ο Ντόναλντ Τραμπ και το μπλοκ MAGA ευρύτερα, δεν είναι ο κλασικός ρεαλισμός των διεθνών σχέσεων. Είναι κάτι πιο επικίνδυνο: η πλήρης αποσύνδεση της ισχύος από κάθε έννοια κανόνα, δέσμευσης και συνέχειας. Ένας κόσμος όχι απλώς χωρίς ηθική, αλλά χωρίς θεσμική μνήμη.
Ο παραδοσιακός ρεαλισμός αποδέχεται ότι τα κράτη κινούνται με βάση το συμφέρον, όμως θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη κανόνων ώστε το διεθνές σύστημα να μη μετατραπεί σε μόνιμο πεδίο χάους. Ο τραμπικός πραγματισμός απορρίπτει ακόμη κι αυτό. Δεν αναγνωρίζει συμμαχίες, δεν αναγνωρίζει σταθερές, δεν αναγνωρίζει καν τη σημασία του διεθνούς δικαίου ως εργαλείου σταθερότητας. Υπάρχουν μόνο προσωρινά deals, ανακλητά ανά πάσα στιγμή.
Η συνέπεια είναι η διάλυση βασικών αρχών: της αξιοπιστίας των κρατών, της συνέχειας των δεσμεύσεων, της προστασίας των αμάχων, ακόμη και της έννοιας της συμμαχίας. Όταν μια υπερδύναμη μπορεί να εγκαταλείπει συμμάχους από τη μια μέρα στην άλλη, να ακυρώνει συμφωνίες χωρίς κόστος και να αντιμετωπίζει τη διεθνή τάξη ως εμπόδιο αντί για πλαίσιο, τότε το μήνυμα προς όλους είναι σαφές: η ισχύς υπερισχύει του δικαίου χωρίς καμία απολογία.
Η εγκατάλειψη των συμμάχων ως πολιτική επιλογή
Η πιο ωμή απόδειξη αυτού του μοντέλου ήταν η εγκατάλειψη των Κούρδων της Συρίας. Πρόκειται για ανθρώπους που αποτέλεσαν τον βασικό χερσαίο παράγοντα στη συντριβή του ISIS, που φύλαγαν χιλιάδες αιχμάλoτους τζιχαντιστές και που πλήρωσαν με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς τη σύγκρουση. Παρ’ όλα αυτά, θυσιάστηκαν ψυχρά για να ικανοποιηθεί η Τουρκία. Δεν ήταν ατύχημα ούτε λάθος εκτίμηση. Ήταν πολιτική επιλογή: «δεν είναι χρήσιμοι πια».
Αυτή η λογική παράγει ένα εξαιρετικά επικίνδυνο προηγούμενο. Όταν η παραβίαση του διεθνούς δικαίου όχι μόνο δεν τιμωρείται, αλλά ανταμείβεται με πολιτικά και γεωπολιτικά ανταλλάγματα, τότε η βία μετατρέπεται σε εργαλείο διαπραγμάτευσης. Και αυτό δεν αφορά μόνο τη Μέση Ανατολή.
Η Τουρκία και το νέο περιβάλλον συναλλαγών
Η Τουρκία είναι ίσως το κράτος που ενσαρκώνει καλύτερα αυτό το νέο περιβάλλον. Παίζει ταυτόχρονα σε πολλά ταμπλό, παραβιάζει κανόνες, εργαλειοποιεί μεταναστευτικές ροές, χρησιμοποιεί ισλαμιστικές πολιτοφυλακές ως υπεργολάβους και παρ’ όλα αυτά αντιμετωπίζεται ως «απαραίτητη». Για τον τραμπικό τρόπο σκέψης, αυτό είναι πλεονέκτημα, όχι πρόβλημα. Δεν μετρά η δημοκρατία, ούτε η συνέπεια, αλλά η χρησιμότητα.
Αντίθετα, η Ελλάδα κινδυνεύει να βρεθεί στη λάθος πλευρά αυτής της λογικής. Είναι χώρα που επενδύει στο διεθνές δίκαιο, στις συνθήκες, στη θεσμική σταθερότητα. Όμως σε ένα περιβάλλον όπου το δίκαιο θεωρείται διαπραγματεύσιμο και οι σύμμαχοι αναλώσιμοι, η νομιμότητα από μόνη της δεν αρκεί. Υπάρχει ο κίνδυνος να θεωρηθεί «δεδομένη», την ώρα που η Τουρκία παρουσιάζεται ως «αναγκαία».
Το ΝΑΤΟ και το Άρθρο 5 υπό αίρεση
Το ΝΑΤΟ, υπό αυτή τη συνθήκη, παύει να λειτουργεί ως αυτόματη ασπίδα συλλογικής ασφάλειας. Μετατρέπεται σε πολιτικό φόρουμ συναλλαγών, όπου κάθε κρίση εξετάζεται ad hoc, με βάση το κόστος και το όφελος για την Ουάσινγκτον. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ακόμη και το Άρθρο 5 δεν είναι αυτονόητο, αλλά υπό αίρεση.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο γεωπολιτικό. Είναι βαθιά ηθικό και συστημικό. Όταν η Δύση δείχνει ότι γνωρίζει τις σφαγές, τις παραβιάσεις και τις εκκαθαρίσεις, αλλά επιλέγει να συνεχίσει σαν να μην τρέχει τίποτα, τότε εκπέμπει ένα μήνυμα γενικευμένης ατιμωρησίας. Και η ατιμωρησία πάντα επιστρέφει.
Από τη Μέση Ανατολή στο Αιγαίο
Όσοι πιστεύουν ότι αυτά είναι «μακριά μας», κάνουν ιστορικό λάθος. Οι φωτιές της Μέσης Ανατολής δεν μένουν ποτέ εκεί. Περνούν από τη Συρία, φτάνουν στα Βαλκάνια, αγγίζουν την Ανατολική Μεσόγειο και τελικά δοκιμάζουν το Αιγαίο. Όχι απαραίτητα με πόλεμο, αλλά με διαρκή αποσταθεροποίηση, πιέσεις, τετελεσμένα.
Ο τραμπικός πραγματισμός δεν είναι απλώς μια εναλλακτική πολιτική γραμμή. Είναι μια θεμελιώδης απειλή για κάθε μικρό ή μεσαίο κράτος που βασίζεται σε κανόνες για να επιβιώσει. Και γι’ αυτό, η συζήτηση για τις ΗΠΑ, τον Τραμπ και το MAGA δεν είναι αμερικανική υπόθεση. Είναι ζήτημα άμεσου ελληνικού ενδιαφέροντος.
Όταν η ατιμωρησία γίνεται μέθοδος
Υπάρχει ένα σημείο στο οποίο η πολιτική παύει να είναι απλώς κυνική και μετατρέπεται σε συστημικά επικίνδυνη. Είναι τη στιγμή που η ατιμωρησία δεν αποτελεί παρενέργεια, αλλά συνειδητή μέθοδο άσκησης ισχύος. Εκεί ακριβώς βρίσκεται σήμερα ο κόσμος που διαμορφώνεται υπό το τραμπικό δόγμα των συναλλαγών χωρίς κανόνες.
Όταν μια υπερδύναμη δείχνει ότι μπορεί να εγκαταλείπει συμμάχους, να ανέχεται εθνοκαθάρσεις και να “ξεπλένει” παραβιάσεις διεθνούς δικαίου, τότε δεν στέλνει μήνυμα μόνο στους αντιπάλους της. Στέλνει κυρίως μήνυμα στους πρόθυμους μιμητές. Ότι η βία, αν χρησιμοποιηθεί έξυπνα και γρήγορα, αποδίδει. Ότι τα τετελεσμένα δεν ανατρέπονται. Ότι οι κανόνες ισχύουν μόνο για όσους δεν έχουν την ισχύ να τους παραβιάσουν.
Αυτό το περιβάλλον γεννά μια νέα γενιά αναθεωρητικών δυνάμεων. Κράτη που δεν επιδιώκουν πια ισότιμη συμμετοχή στο διεθνές σύστημα, αλλά το σταδιακό ξήλωμά του. Δεν τους ενδιαφέρει να πείσουν. Τους αρκεί να κουράσουν, να εκβιάσουν, να δημιουργήσουν σύγχυση. Όσο η διεθνής κοινότητα αμφιταλαντεύεται, εκείνοι προχωρούν.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, το δίλημμα γίνεται υπαρξιακό. Δεν αρκεί πλέον να έχεις δίκιο· πρέπει να αποτρέπεις την αμφισβήτηση του δικαίου πριν αυτή παγιωθεί. Διότι σε έναν κόσμο όπου η ατιμωρησία γίνεται κανόνας, η νομιμότητα χωρίς ισχύ κινδυνεύει να μετατραπεί από πλεονέκτημα σε αδυναμία. Και τότε, η Ιστορία επαναλαμβάνεται όχι ως τραγωδία ή φάρσα, αλλά ως μόνιμη κατάσταση αποσταθεροποίησης.
0 Σχόλια