Ο «μονόφθαλμος» στην εθνική πολιτική: γιατί κυριαρχεί και πώς σπάει ο κύκλος
Τι σημαίνει η παροιμία σήμερα
Η φράση «στη χώρα των τυφλών ο μονόφθαλμος βασιλεύει» περιγράφει μια κατάσταση όπου, μέσα σε γενική έλλειψη δεξιοτήτων/κριτηρίου, όποιος έχει “λίγο παραπάνω” φαίνεται ανώτερος και καταλήγει να κυριαρχεί.
Με πολιτικούς όρους, αυτό σημαίνει ότι ο ανταγωνισμός δεν κρίνεται πάντα με βάση την πραγματική επάρκεια ή το δημόσιο συμφέρον, αλλά με βάση το ποιος φαίνεται λιγότερο ανεπαρκής μέσα σε ένα περιβάλλον χαμηλών απαιτήσεων.
Εδώ εμφανίζεται η μεγάλη παγίδα: όσο πέφτει ο πήχης (στην ενημέρωση, στον έλεγχο, στη συμμετοχή, στον ρεαλισμό των απαιτήσεων), τόσο ο “μονόφθαλμος” δεν χρειάζεται να γίνει καλύτερος· αρκεί να διατηρεί μια μικρή απόσταση από το χάος γύρω του.
Και όταν αυτό γίνει κανονικότητα, οι πολίτες λένε κάτι που ακούγεται αντιφατικό αλλά είναι απόλυτα συνεπές με το σύστημα: «δεν τους θέλω» και ταυτόχρονα «δεν βρίσκω εναλλακτικούς».
Ηθική πολιτική: ο πήχης που λείπει
Ηθική στην πολιτική δεν είναι “να είναι κάποιος καλός άνθρωπος”, ούτε να μιλά ωραία για αξίες· είναι να χτίζει θεσμούς και πρακτικές που περιορίζουν τον πειρασμό, αυξάνουν τον έλεγχο, και κάνουν την παραβίαση κανόνων ακριβή και ορατή.
Ένας πρακτικός ορισμός της ηθικής πολιτικής είναι η σταθερή σύνδεση τριών πραγμάτων: σκοποί (τι υπηρετείς), μέσα (πώς το κάνεις), λογοδοσία (πώς αποδεικνύεις τι έκανες και τι πέτυχε).
Σύγχρονες προσεγγίσεις δημόσιας ακεραιότητας δίνουν έμφαση στο ότι το “σύστημα ακεραιότητας” δεν είναι ένα σύνθημα, αλλά ένα πλέγμα από πρόληψη/διαχείριση κινδύνων, εσωτερικούς ελέγχους, εποπτεία και πραγματική επιβολή κανόνων όταν υπάρχουν παραβιάσεις.
Άρα, αν ο πολίτης θέλει να ξεχωρίσει τον ουσιαστικά επαρκή από τον απλώς επικοινωνιακά επιτυχημένο, χρειάζεται να μεταφράσει την “ηθική” σε ερωτήσεις που έχουν απάντηση με στοιχεία: Ποιοι κανόνες μπαίνουν; Ποιος ελέγχει; Τι δημοσιεύεται; Τι συνέπειες υπάρχουν όταν κάτι αποτυγχάνει ή παραβιάζεται;
Πώς παράγονται οι «εναλλακτικοί»
Η δυσκολία εύρεσης εναλλακτικών δεν είναι μόνο πρόβλημα προσώπων· είναι πρόβλημα παραγωγής και ανάδειξης πολιτικού δυναμικού.
Σε ένα σύστημα όπου η δημόσια συζήτηση λειτουργεί κυρίως με εντυπώσεις, θυμό, “στρατόπεδα” και αέναη αντιπαράθεση, οι πιο σοβαροί άνθρωποι συχνά αποφεύγουν να εκτεθούν, γιατί το κόστος (χρόνος, διασυρμός, τοξικότητα, στρέβλωση λόγων) είναι μεγαλύτερο από το όφελος.
Αντίθετα, όταν μια κοινωνία ανταμείβει σταθερά την τεκμηρίωση, τη θεσμικότητα και την καθαρή λογοδοσία, τότε δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου αξίζει να εμφανιστούν νέοι άνθρωποι και να “χτίσουν” διαδρομή.
Το κρίσιμο σημείο είναι αυτό που ήδη ειπώθηκε: οι πολίτες χρειάζεται να δώσουν χώρο σε πολιτικούς που εμπνέουν, όχι ως “σωτήρες”, αλλά ως πρόσωπα που μπορούν να περάσουν από διαφανείς διαδικασίες, δημόσιο έλεγχο και συγκεκριμένες δεσμεύσεις.
Χώρος σημαίνει: (α) να αλλάζει το τι χειροκροτείται, (β) να αλλάζει το τι συγχωρείται, (γ) να αλλάζει το τι απαιτείται πριν δοθεί εμπιστοσύνη.
Κριτήρια ανά θεματικό πεδίο
Ακρίβεια / εργασία: Στην εθνική πολιτική, το πρώτο φίλτρο είναι να ξεχωρίσεις το “ανακουφίζω προσωρινά” από το “αλλάζω δομές”. Ένας πολιτικός λόγος είναι σοβαρός όταν δεν περιορίζεται σε γενικόλογα περί “ανάπτυξης” ή σε αποσπασματικά βοηθήματα, αλλά δίνει μηχανισμό: ποια μέτρα χτυπούν στρεβλώσεις, ποια αυξάνουν παραγωγικότητα, ποια προστατεύουν ανταγωνισμό, ποια μειώνουν κόστος βασικών αγαθών, και πώς θα μετρηθεί αν δούλεψαν.
Υγεία: Στην υγεία, ο πολίτης δεν χρειάζεται να είναι ειδικός για να θέσει σωστά ερωτήματα· χρειάζεται να απαιτήσει μετρήσιμους στόχους. Σοβαρή πολιτική είναι αυτή που δεσμεύεται σε δείκτες (χρόνοι αναμονής, πρόσβαση, στελέχωση, εφημερίες, ροή περιστατικών) και δέχεται διαρκή έλεγχο με δημόσια στοιχεία, αντί να μένει σε εξαγγελίες “ενίσχυσης” χωρίς σαφή αποτύπωση.
Παιδεία: Στην παιδεία, η πιο συνηθισμένη πολιτική απάτη είναι να συζητιούνται μόνο “δομές” (νόμοι, εξετάσεις, αξιολογήσεις) χωρίς πραγματικό σχέδιο για τις ανισότητες της τάξης και της γειτονιάς. Σοβαρή πολιτική είναι αυτή που εξηγεί πώς μειώνει το χάσμα (υποστήριξη μαθητών, στοχευμένες παρεμβάσεις, επιμόρφωση, υλικοτεχνική βάση) και πώς θα αποδειχθεί η πρόοδος πέρα από τα συνθήματα.
Ασφάλεια: Στην ασφάλεια, η εύκολη οδός είναι ο φόβος: μεγάλες κουβέντες, αυστηρό ύφος, και “μηδενική ανοχή” ως επικοινωνιακό προϊόν. Η ηθική/θεσμική οδός είναι πιο απαιτητική: πρόληψη, επαγγελματισμός, λογοδοσία, εκπαίδευση, συνεργασία υπηρεσιών, και ξεκάθαρα όρια ώστε η ισχύς να μην γίνεται αυθαιρεσία.
Περιβάλλον: Στο περιβάλλον, το κρίσιμο κριτήριο είναι να ξεχωρίσεις την “πράσινη ταυτότητα” από την ανθεκτικότητα του κράτους σε κινδύνους. Σοβαρή πολιτική είναι αυτή που μιλά για πρόληψη και προσαρμογή (πυρκαγιές, πλημμύρες, καύσωνες), για κανόνες που εφαρμόζονται, για χωροταξία και υποδομές που δεν χτίζουν μελλοντικές καταστροφές.
Διαφθορά – διαφάνεια: Εδώ είναι ο πυρήνας, γιατί αν ο πολίτης δεν βλέπει καθαρά, πάντα θα “βασιλεύει” κάποιος μονόφθαλμος. Στην Ελλάδα υπάρχει θεσμικό εργαλείο διαφάνειας που μπορεί να γίνει καθημερινό κριτήριο πολιτικής αξιολόγησης: ο Ν. 3861/2010 καθιερώνει την υποχρεωτική ανάρτηση νόμων και πράξεων των κυβερνητικών/διοικητικών/αυτοδιοικητικών οργάνων στο διαδίκτυο, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Διαύγεια».
Το ουσιαστικό ερώτημα για την εθνική πολιτική δεν είναι απλώς “υπάρχει Διαύγεια;” αλλά: ποιος θέλει μια χώρα όπου το κράτος λειτουργεί με τρόπο που να αφήνει ίχνη, να επιτρέπει έλεγχο, να παράγει δεδομένα, και να τιμωρεί αποκλίσεις αντί να τις κουκουλώνει.
Πρακτικό φύλλο ελέγχου για πολίτες
Για να μετατραπεί η δυσαρέσκεια σε πραγματική ζήτηση καλύτερης πολιτικής (και άρα σε προσφορά καλύτερων προσώπων), χρειάζεται ένα “φύλλο ελέγχου” που να εφαρμόζεται σταθερά και να μην αλλάζει ανάλογα με το ποιος μιλά.
1) Υπόσχεση ή σχέδιο; Κάθε πρόταση πρέπει να απαντά: ποια είναι τα βήματα, ποιο το κόστος, ποιος υλοποιεί, ποιο το χρονοδιάγραμμα, ποια τα ρίσκα, ποια τα αντισταθμιστικά αν αποτύχει.
2) Μετριέται; Αν δεν μπορεί να ειπωθεί “πώς θα καταλάβουμε ότι πέτυχε”, τότε δεν είναι πολιτική· είναι ευχή. Στην ακρίβεια αυτό σημαίνει δείκτες (π.χ. κόστος καλαθιού, πραγματικά εισοδήματα), στην υγεία χρόνοι και πρόσβαση, στην παιδεία ανισότητες/αποτελέσματα, στην ασφάλεια πρόληψη/αποτελεσματικότητα, στο περιβάλλον ανθεκτικότητα/ζημιές που αποφεύχθηκαν.
3) Ποιος ελέγχει; Ηθική πολιτική είναι να “δέχεται” ελέγχους και να τους κάνει εύκολους: ανεξάρτητη εποπτεία, εσωτερικός έλεγχος, προστασία καταγγελιών, και κανόνες που δεν αλλάζουν για τους ισχυρούς.
4) Τι δείχνει η συμπεριφορά υπό πίεση; Οι πιο καθαρές ενδείξεις ακεραιότητας δεν φαίνονται όταν όλα πάνε καλά, αλλά όταν υπάρχει σκάνδαλο, αποτυχία, κρίση: υπάρχει ανάληψη ευθύνης; υπάρχει δημοσιοποίηση δεδομένων; υπάρχει διόρθωση διαδικασιών ή μόνο επικοινωνιακή άμυνα;
5) Τι σε ζητά ως πολίτη; Ο “μονόφθαλμος” ζητά χειροκρότημα, πίστη και ανοχή στα λάθη. Ο σοβαρός πολιτικός ζητά συμμετοχή, έλεγχο, και απαιτεί κι ο ίδιος να κρίνεται με στοιχεία—γιατί μόνο έτσι χτίζεται εμπιστοσύνη που δεν είναι τυφλή.
Αν το δημόσιο κριτήριο γίνει πιο απαιτητικό αλλά και πιο δίκαιο (ίδιο για όλους), τότε η πολιτική αγορά αλλάζει: οι εύκολοι εντυπωσιασμοί χάνουν αξία, και οι εναλλακτικοί αποκτούν κίνητρο να εμφανιστούν, να δουλέψουν και να δοκιμαστούν στο φως.
0 Σχόλια