Η Βουλή δεν είναι ρινγκ: Όταν η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε θέαμα
Η εικόνα που προβάλλεται συχνά από το ελληνικό Κοινοβούλιο τα τελευταία χρόνια δεν τιμά τον θεσμό ούτε ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των πολιτών. Σκηνές έντασης, φωνασκίας και προσωπικών επιθέσεων έχουν γίνει σχεδόν συνηθισμένο θέαμα, αφήνοντας πίσω τους ένα αίσθημα απογοήτευσης και αποξένωσης. Η πολιτική διαμάχη, που αποτελεί τον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας, φαίνεται να έχει εκτραχυνθεί σε βαθμό που πλέον δεν υπηρετεί τον σκοπό της.
Το ερώτημα που τίθεται είναι απλό αλλά καίριο: πού βρίσκεται το όριο μεταξύ της δυναμικής αντιπαράθεσης και της θεσμικής υποβάθμισης; Η απάντηση δεν είναι πάντα εύκολη, αλλά οι συνέπειες της αδιαφορίας για αυτό το ερώτημα είναι ήδη ορατές. Η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, και μέρος της ευθύνης ανήκει αναμφίβολα στον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται ο δημόσιος διάλογος μέσα στη Βουλή.
Η πολιτική αντιπαράθεση ως θεμέλιο της δημοκρατίας
Πριν προχωρήσουμε σε οποιαδήποτε κριτική, είναι σημαντικό να αποσαφηνίσουμε κάτι ουσιώδες: η πολιτική αντιπαράθεση δεν είναι πρόβλημα. Αντιθέτως, αποτελεί προϋπόθεση της δημοκρατίας. Χωρίς διαφωνία, χωρίς σύγκρουση ιδεών, χωρίς αντιπαλότητα μεταξύ διαφορετικών οραμάτων για την κοινωνία, η δημοκρατία θα ήταν ένα κενό περιεχομένου κέλυφος.
Η ιστορία της κοινοβουλευτικής παράδοσης είναι γεμάτη από στιγμές έντονης διαμάχης, ρητορικών μονομαχιών και οξύτατων αντιπαραθέσεων. Από την εποχή της αθηναϊκής δημοκρατίας μέχρι τα σύγχρονα κοινοβούλια, η διαφωνία ήταν πάντα η κινητήρια δύναμη της πολιτικής προόδου. Οι μεγάλες μεταρρυθμίσεις, οι κοινωνικές κατακτήσεις, τα δικαιώματα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα, όλα προήλθαν από σύγκρουση ιδεών και συμφερόντων.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι η αντιπαράθεση καθαυτή. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αντιπαράθεση μετατρέπεται σε φωνασκία και προσωπική εκδικητικότητα. Όταν η ουσία της διαφωνίας χάνεται μέσα σε ένα πέλαγος προσωπικών επιθέσεων, ειρωνειών και θεατρικών χειρονομιών. Όταν ο στόχος δεν είναι πλέον η πειθώ αλλά ο εξευτελισμός του αντιπάλου.
Το πρόσφατο περιστατικό που άνοιξε τη συζήτηση
Η αφορμή για αυτόν τον προβληματισμό δόθηκε από ένα συγκεκριμένο περιστατικό στη Βουλή, το οποίο ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια της πολιτικής αντιπαράθεσης. Το να ανεβαίνει κάποιος στο βήμα και να αναπαράγει, ουρλιάζοντας, μήνυμα που υποτίθεται ότι έλαβε από αστυνομικό για την αρχηγό της «Πλεύσης Ελευθερίας» δεν αποτελεί πολιτική πράξη. Αποτελεί θέαμα, και μάλιστα θέαμα χαμηλού επιπέδου που δεν έχει θέση στον χώρο όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις για το μέλλον της χώρας.
Η «Πλεύση Ελευθερίας» είναι το κόμμα της Ζωής Κωνσταντοπούλου, μιας πολιτικού που έχει προκαλέσει ποικίλες αντιδράσεις στο πολιτικό σκηνικό. Η διαφωνία με τις θέσεις της μπορεί να είναι έντονη, ριζική ή ακόμη και απόλυτη. Υπάρχουν πολλοί που διαφωνούν με την πολιτική της γραμμή, με τον τρόπο που ασκεί αντιπολίτευση, με τις επιλογές της στα διάφορα ζητήματα που απασχολούν τη χώρα.
Όμως η απάντηση σε αυτή τη διαφωνία οφείλει να είναι πολιτική και όχι προσωπική. Όχι ειρωνική. Όχι θεατρική. Η κριτική πρέπει να απευθύνεται στις ιδέες, στις προτάσεις, στην πολιτική στρατηγική – όχι στο πρόσωπο. Όταν η πολιτική διαμάχη μετατρέπεται σε προσωπικό βεντέτα, τότε χάνει κάθε νόημα και υπονομεύει τον ίδιο τον θεσμό.
Η ευθύνη είναι αμοιβαία
Θα ήταν, ωστόσο, άδικο και μονόπλευρο να επικεντρωθούμε μόνο σε ένα περιστατικό ή σε έναν πολιτικό χώρο. Η ευθύνη για την κατάσταση που επικρατεί στη Βουλή είναι διάχυτη και αφορά πολλαπλούς παράγοντες από διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ίδια η συμπεριφορά της κ. Κωνσταντοπούλου εντός της Βουλής υπήρξε πάντοτε υπόδειγμα θεσμικής ψυχραιμίας. Υπήρξαν στιγμές έντασης, συγκρουσιακού ύφους και οξύτητας που επίσης δεν τιμούν το κοινοβουλευτικό επίπεδο. Η ίδια έχει κατηγορηθεί πολλές φορές για υπερβολικά επιθετικό τρόπο ομιλίας, για διακοπή άλλων ομιλητών και για συμπεριφορά που ξεπερνά τα όρια της κοινοβουλευτικής δεοντολογίας.
Αλλά – και αυτό είναι κρίσιμο – η διαπίστωση αυτή δεν λειτουργεί ως άλλοθι για κανέναν. Η κακή συμπεριφορά του ενός δεν νομιμοποιεί την κακή συμπεριφορά του άλλου. Δεν μπορούμε να δικαιολογούμε την υπέρβαση ορίων επειδή «και ο άλλος το κάνει». Αυτή η λογική οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο αλληλοκατηγοριών που τελικά καταστρέφει τον δημόσιο διάλογο.
Η λογική του «Ναι, αλλά κι εσύ...»
Ένα από τα πιο επικίνδυνα φαινόμενα στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση είναι ο λεγόμενος «whataboutism» «Ναι, αλλά κι εσύ...»– η τάση να αποφεύγουμε την κριτική προς τη δική μας πλευρά επικαλούμενοι τα λάθη της άλλης. «Ναι, αλλά και εκείνοι...» είναι η φράση που ακούγεται πιο συχνά στις πολιτικές συζητήσεις και που αποτελεί τον πιο σίγουρο τρόπο να μην αλλάξει τίποτα.
Η αλήθεια είναι ότι κάθε πολιτικός φορέας οφείλει να κοιτάξει κατ' αρχάς τη δική του συμπεριφορά. Να αξιολογήσει αν ανταποκρίνεται στα πρότυπα που ο ίδιος θέτει για τους άλλους. Να αναλάβει ευθύνη για τις δικές του υπερβάσεις, χωρίς να κρύβεται πίσω από τα λάθη των αντιπάλων.
Η Βουλή ως θεσμός – Τι σημαίνει αυτό στην πράξη
Η Βουλή δεν είναι ρινγκ. Αυτή η φράση, απλή αλλά δυνατή, πρέπει να γίνει κατανοητή σε όλο της το βάθος. Δεν είναι χώρος προσωπικών εκδικήσεων. Δεν είναι αρένα όπου οι πολιτικοί αναμετρώνται για το ποιος θα προσβάλει περισσότερο τον άλλον. Δεν είναι τηλεοπτικό σόου που στοχεύει στην τηλεθέαση.
Είναι θεσμός. Και ο θεσμός απαιτεί μέτρο. Η λέξη «μέτρο» στα ελληνικά έχει βαθιά φιλοσοφική σημασία – παραπέμπει στην αρχαιοελληνική αντίληψη περί ισορροπίας, στο «μηδέν άγαν». Σημαίνει ότι υπάρχουν όρια που δεν πρέπει να ξεπερνιούνται, ανεξάρτητα από τις προκλήσεις ή τις προσωπικές αντιπάθειες.
Τι σημαίνει θεσμική συμπεριφορά
Η θεσμική συμπεριφορά δεν σημαίνει απάθεια ή έλλειψη πάθους. Σημαίνει ότι το πάθος για τις ιδέες εκφράζεται μέσα σε ένα πλαίσιο σεβασμού – σεβασμού προς τον αντίπαλο, προς το ακροατήριο, προς τον θεσμό. Σημαίνει ότι η διαφωνία διατυπώνεται με τρόπο που επιτρέπει τον διάλογο και όχι που τον καταστρέφει.
Οι μεγάλοι κοινοβουλευτικοί ρήτορες της ιστορίας – από τον Δημοσθένη μέχρι τον Churchill – μπορούσαν να είναι δριμείς χωρίς να είναι χυδαίοι. Μπορούσαν να καταστρέφουν τα επιχειρήματα του αντιπάλου χωρίς να καταφεύγουν σε προσωπικές ύβρεις. Αυτή είναι η τέχνη της πολιτικής ρητορικής που φαίνεται να χάνεται σταδιακά.
Η κρίση εμπιστοσύνης και η σημασία του δημόσιου λόγου
Το πρόβλημα της θεσμικής υποβάθμισης δεν είναι μόνο αισθητικό ή ηθικό. Έχει πολύ συγκεκριμένες πρακτικές συνέπειες. Σε μια περίοδο όπου ζητήματα διαφάνειας έχουν τραυματίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών, η ποιότητα του δημόσιου λόγου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Τα τελευταία χρόνια, διάφορα σκάνδαλα έχουν απασχολήσει τη δημόσια συζήτηση. Ζητήματα που αφορούν τον ΟΠΕΚΕΠΕ ή προγράμματα του ΟΑΕΔ έχουν φέρει στο φως στρεβλώσεις και αδιαφάνειες που αφορούν πολλαπλές πολιτικές θητείες. Υπάρχουν διακομματικές ευθύνες που δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά σε έναν πολιτικό χώρο.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι πολίτες περιμένουν σοβαρότητα, όχι φωνές. Περιμένουν απαντήσεις, όχι αλληλοκατηγορίες. Περιμένουν λύσεις, όχι θέαμα. Όταν αντί για ουσιαστική συζήτηση βλέπουν βουλευτές να ουρλιάζουν και να προσβάλλονται προσωπικά, η απογοήτευση βαθαίνει και η απόσταση από τους θεσμούς μεγαλώνει.
Η επίδραση στη δημοκρατική συμμετοχή
Η υποβάθμιση του κοινοβουλευτικού λόγου έχει άμεση επίδραση στη δημοκρατική συμμετοχή. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η Βουλή δεν τους εκπροσωπεί αξιοπρεπώς, αποσύρονται από την πολιτική διαδικασία. Η αποχή αυξάνεται, ο κυνισμός απλώνεται, και οι ακραίες φωνές κερδίζουν έδαφος.
Αυτός είναι ένας φαύλος κύκλος που είναι δύσκολο να σπάσει. Η κακή συμπεριφορά των πολιτικών οδηγεί σε απογοήτευση των πολιτών, η απογοήτευση οδηγεί σε μειωμένη συμμετοχή, η μειωμένη συμμετοχή αφήνει χώρο σε ακόμα πιο ακραίες και λιγότερο υπεύθυνες φωνές.
Διεθνή παραδείγματα θεσμικής υποβάθμισης
Υπάρχουν κοινοβούλια διεθνώς όπου η ένταση έχει ξεπεράσει κάθε όριο. Εικόνες από κοινοβούλια της Ασίας ή της Αφρικής, όπου βουλευτές έρχονται στα χέρια, όπου πετούν αντικείμενα ή ακόμη και καρέκλες, έχουν κάνει τον γύρο του κόσμου. Αυτές οι εικόνες συχνά αντιμετωπίζονται με χιούμορ ή ειρωνεία από τους δυτικούς παρατηρητές.
Όμως δεν χρειάζεται να φτάσουμε σε αυτές τις ακραίες εικόνες για να καταλάβουμε ότι η θεσμική υποβάθμιση ξεκινά από τον λόγο. Πριν έρθουν τα χέρια, έρχονται οι προσβολές. Πριν πετάξει κάποιος καρέκλα, πετάει ύβρεις. Η διαδικασία της υποβάθμισης είναι σταδιακή και συχνά αόρατη μέχρι να είναι πολύ αργά.
Το παράδειγμα της Αμερικής
Ακόμη και σε χώρες με μακρά κοινοβουλευτική παράδοση, η υποβάθμιση του δημόσιου λόγου έχει φέρει ανησυχητικά αποτελέσματα. Οι ΗΠΑ, που για δεκαετίες θεωρούνταν υπόδειγμα δημοκρατικής λειτουργίας, έχουν βιώσει τα τελευταία χρόνια πρωτοφανή πόλωση. Ο δημόσιος διάλογος έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης, οι πολιτικοί αντίπαλοι αντιμετωπίζονται ως εχθροί, και η βία – ρητορική και όχι μόνο – έχει γίνει αποδεκτή σε βαθμό που θα ήταν αδιανόητος πριν από λίγες δεκαετίες.
Η δημοκρατία διαβρώνεται σταδιακά
Αυτό που πρέπει να κατανοήσουμε είναι ότι η δημοκρατία δεν καταρρέει απότομα. Δεν ξυπνάμε ένα πρωί για να διαπιστώσουμε ότι έχει εξαφανιστεί. Διαβρώνεται σταδιακά, σε μικρά βήματα που το καθένα μοιάζει ασήμαντο αλλά όλα μαζί οδηγούν σε έναν ολοκληρωτικά διαφορετικό προορισμό.
Η διάβρωση ξεκινά όταν η επιχειρηματολογία αντικαθίσταται από ένταση. Όταν αντί να πείσουμε με λογικά επιχειρήματα, προσπαθούμε να κυριαρχήσουμε με φωνή. Όταν η ουσία της συζήτησης χάνεται μέσα στον θόρυβο και τα φώτα. Όταν ο στόχος δεν είναι πλέον η αλήθεια αλλά ο εντυπωσιασμός.
Η διάβρωση συνεχίζεται όταν η ευθύνη αντικαθίσταται από εντυπωσιασμό. Όταν οι πολιτικοί ενδιαφέρονται περισσότερο για το πώς θα φανούν στα μέσα ενημέρωσης παρά για το πώς θα υπηρετήσουν τους πολίτες. Όταν η δημοτικότητα μετράει περισσότερο από την ουσία. Όταν το viral video γίνεται πιο σημαντικό από τη νομοθετική πρωτοβουλία.
Η πολιτική ως άσκηση ευθύνης
Η πολιτική δεν είναι αγώνας πυγμαχίας. Αυτή η παρομοίωση, όσο εύκολη κι αν είναι, είναι επικίνδυνα παραπλανητική. Στην πυγμαχία, στόχος είναι η νίκη επί του αντιπάλου – ιδανικά με νοκ άουτ. Στην πολιτική, στόχος δεν πρέπει να είναι η καταστροφή του αντιπάλου αλλά η υπηρέτηση του κοινού καλού.
Η πολιτική είναι άσκηση ευθύνης. Ευθύνης προς τους πολίτες που εμπιστεύονται τους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους. Ευθύνης προς τους θεσμούς που παραλαμβάνουμε από τις προηγούμενες γενιές και οφείλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες. Ευθύνης προς την ίδια τη δημοκρατία που δεν είναι δεδομένη αλλά πρέπει να κερδίζεται καθημερινά.
Η σημασία του προτύπου
Οι πολιτικοί, είτε το θέλουν είτε όχι, αποτελούν πρότυπα για την κοινωνία. Ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζονται τη διαφωνία, η γλώσσα που χρησιμοποιούν, η στάση που κρατούν απέναντι στους αντιπάλους – όλα αυτά διαμορφώνουν την πολιτική κουλτούρα μιας χώρας. Όταν οι πολιτικοί συμπεριφέρονται με σεβασμό, διδάσκουν σεβασμό. Όταν καταφεύγουν σε ύβρεις και προσβολές, νομιμοποιούν αυτή τη συμπεριφορά για όλη την κοινωνία.
Η εκπροσώπηση του θεσμού
Όποιος ανεβαίνει στο βήμα της Βουλής οφείλει να θυμάται ότι δεν εκπροσωπεί τον εαυτό του. Δεν εκφράζει απλώς τις προσωπικές του απόψεις ή τα συναισθήματά του. Εκπροσωπεί έναν θεσμό που έχει ιστορία δεκαετιών ή και αιώνων. Εκπροσωπεί τους χιλιάδες πολίτες που τον ψήφισαν. Εκπροσωπεί την ίδια την ιδέα της δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Αυτή η συνειδητοποίηση πρέπει να επιβάλλει ένα ελάχιστο επίπεδο συμπεριφοράς. Ακόμη και όταν η πρόκληση είναι μεγάλη, ακόμη και όταν ο αντίπαλος έχει ξεπεράσει τα όρια, ο δημοκρατικός πολιτικός οφείλει να διατηρεί το μέτρο. Όχι από αδυναμία, αλλά από σεβασμό προς αυτά που υπερασπίζεται.
Η συλλογική ευθύνη
Το κλείσιμο αυτού του προβληματισμού δεν μπορεί να αποφύγει μια δύσκολη αλήθεια: αν χαθεί αυτό το μέτρο, δεν θα φταίει μόνο «ο άλλος». Η ευθύνη δεν είναι μόνο των πολιτικών που υπερβαίνουν τα όρια. Είναι και όσων το ανέχονται, το χειροκροτούν, ή απλώς το αγνοούν.
Θα φταίμε όλοι που το ανεχθήκαμε. Οι πολίτες που επιβραβεύουν με την ψήφο τους τη συμπεριφορά αυτή. Τα μέσα ενημέρωσης που την αναπαράγουν χωρίς κριτική. Οι αναλυτές που τη δικαιολογούν. Οι οπαδοί που την επευφημούν. Όλοι μαζί δημιουργούμε το κλίμα στο οποίο η θεσμική υποβάθμιση γίνεται δυνατή.
Τι μπορούμε να κάνουμε
Η αλλαγή δεν θα έρθει από μόνη της. Απαιτεί ενεργή συμμετοχή και συνειδητή στάση από όλους. Απαιτεί να επιβραβεύουμε την ουσιαστική πολιτική αντιπαράθεση και να αποδοκιμάζουμε τη φωνασκία. Να αξιολογούμε τους πολιτικούς όχι με βάση το ποιος φωνάζει πιο δυνατά, αλλά με βάση το ποιος προτείνει καλύτερες λύσεις.
Απαιτεί επίσης να είμαστε αυστηροί με τη δική μας πλευρά – όποια κι αν είναι αυτή. Να μην ανεχόμαστε υπερβάσεις επειδή προέρχονται από πολιτικούς που συμπαθούμε. Να μην δικαιολογούμε τη βία – ρητορική ή άλλη – επειδή προέρχεται από τους «δικούς μας».
Η δημοκρατία ως καθημερινή επιλογή
Η δημοκρατία δεν είναι ένα δεδομένο. Είναι μια καθημερινή επιλογή που κάνουμε ως άτομα και ως κοινωνία. Κάθε φορά που ανεχόμαστε την υποβάθμιση του δημόσιου λόγου, κάνουμε μια επιλογή. Κάθε φορά που επιβραβεύουμε τη φωνασκία αντί της ουσίας, κάνουμε μια επιλογή. Κάθε φορά που αδιαφορούμε για τη θεσμική κατάπτωση επειδή «έτσι είναι τα πράγματα», κάνουμε μια επιλογή.
Η Βουλή είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας. Αν δεν μας αρέσει η εικόνα που βλέπουμε, η αλλαγή πρέπει να ξεκινήσει από όλους μας. Από τους πολιτικούς που οφείλουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους. Από τους πολίτες που οφείλουν να απαιτήσουν καλύτερα. Από τα μέσα ενημέρωσης που οφείλουν να προβάλλουν την ουσία και όχι το θέαμα.
Η Βουλή δεν είναι ρινγκ. Είναι ο χώρος όπου διαμορφώνεται το μέλλον της χώρας. Και αυτός ο χώρος αξίζει καλύτερα από αυτά που συχνά βλέπουμε. Αξίζει σεβασμό, σοβαρότητα και μέτρο. Αξίζει πολιτικούς που κατανοούν τι σημαίνει να εκπροσωπείς έναν θεσμό. Και αξίζει πολίτες που δεν θα ανεχθούν τίποτα λιγότερο.
0 Σχόλια