Η Ευρωπαϊκή Ένωση σε Καμπή: Γεωπολιτική Αποτίμηση Μίας Υπερεθνικής Κοινότητας Υπό Πίεση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) βρίσκεται σήμερα στη σοβαρότερη υπαρξιακή της καμπή μετά την κρίση του ευρώ, έχοντας εισέλθει σε ένα περιβάλλον όπου η διεθνής ισχύς αναδιαμορφώνεται ραγδαία, το εσωτερικό της πολιτικό υπόβαθρο παρουσιάζει ρωγμές, και οι εξωτερικοί της εταίροι,ιδίως οι Ηνωμένες Πολιτείες υπό την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ, αντιμετωπίζουν το ευρωπαϊκό οικοδόμημα με εντελώς διαφορετικό οπτικό πρίσμα από το μεταπολεμικό δόγμα που το ευνόησε. Το ερώτημα που τίθεται είναι εάν η ΕΕ οδεύει προς διάλυση, μετασχηματισμό ή απλώς μια παρατεταμένη περίοδο θεσμικής κόπωσης. Για να απαντηθεί αυτό, απαιτείται μια πολυεπίπεδη γεωπολιτική ανάλυση που λαμβάνει υπόψη ιστορικές τάσεις, τρέχουσες εξελίξεις και πιθανά μελλοντικά σενάρια.
1. Η Ιστορική Ρίζα της Κρίσης: Από την Οικονομική Ενοποίηση στη Γεωπολιτική Αδράνεια
Η ΕΕ υπήρξε ένα μοναδικό ιστορικό εγχείρημα ενοποίησης βασισμένο στην οικονομική αλληλεξάρτηση και όχι στην πολιτική ενοποίηση. Το θεμέλιό της —η κοινή αγορά και η τελωνειακή ένωση— έπλασε έναν χώρο απόλυτης οικονομικής διασύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα εμπόδισε την ανάπτυξη ενιαίας εξωτερικής πολιτικής και ενιαίας στρατηγικής κουλτούρας. Η διεύρυνση προς Ανατολάς επιδείνωσε αυτή τη θεμελιακή αντίφαση: τα κράτη-μέλη διέφεραν δραματικά ως προς το επίπεδο ανάπτυξης, τις γεωπολιτικές προτεραιότητες και τις σχέσεις εξάρτησης.
Τα γεγονότα της τελευταίας δεκαετίας – η κρίση του ευρώ, το μεταναστευτικό 2015, το Brexit, η πανδημία, η ενεργειακή κρίση και ο πόλεμος στην Ουκρανία – λειτούργησαν ως πολλαπλά τεστ αντοχής. Κάθε κρίση αποκάλυψε και μία διαφορετική θεσμική αδυναμία: οικονομική, πολιτισμική, δημοκρατική ή γεωστρατηγική. Η σωρευτική επίδραση αυτών των κρίσεων δημιούργησε ένα περιβάλλον στο οποίο η ΕΕ φαίνεται να σέρνεται από πρόβλημα σε πρόβλημα χωρίς ενιαίο όραμα.
2. Η Υπόθεση Μογκερίνι: Σύμπτωμα Θεσμικής Φθοράς, Όχι Αναγκαστικά Διάλυσης
Η δικαστική διερεύνηση της πρώην αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Φεντερίκα Μογκερίνι, προκάλεσε κύμα ερμηνειών για το κατά πόσο αυτό αντικατοπτρίζει βαθύτερη θεσμική παρακμή. Στην πραγματικότητα, τέτοια περιστατικά έχουν συμβεί και στο παρελθόν (υποθέσεις Μάτα, Στράους, OLAF) και συνήθως αποτελούν ένδειξη ότι, παρά τις αδυναμίες, υπάρχουν ακόμα μηχανισμοί ελέγχου που λειτουργούν. Το ζήτημα δεν είναι η ύπαρξη της έρευνας —που αποτελεί δείκτη θεσμικής ωριμότητας— αλλά η πολιτική εργαλειοποίησή της.
Σε περιόδους γεωπολιτικής αστάθειας, κάθε εσωτερική κρίση μεταφράζεται εύκολα σε αμφισβήτηση της συνοχής του ευρωπαϊκού οικοσυστήματος. Οι φήμες ότι το «διευθυντήριο» (κυρίως Βρυξέλλες–Βερολίνο) αξιοποιεί τέτοιες υποθέσεις ως μοχλό πίεσης προς κυβερνήσεις που ακολουθούν πιο εθνικές γραμμές πολιτικής, όπως της Ιταλίας, ανήκουν περισσότερο στο πεδίο της πολιτικής ανάλυσης παρά των τεκμηριωμένων δεδομένων. Παρόλα αυτά, το γεγονός ότι τέτοιες υποθέσεις τροφοδοτούν θεωρίες αντιπαλότητας υπογραμμίζει ότι η ΕΕ έχει πλέον εισέλθει σε εποχή πολιτικών υποψιών.
3. Η Επιστροφή Τραμπ: Τέλος της Ευρωπαϊκής Ψευδαίσθησης ότι «ο κόσμος χρειάζεται την ΕΕ»
Η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ σηματοδοτεί μια βαθιά αλλαγή στο διεθνές σύστημα. Για πρώτη φορά μετά το 1945, ένας Αμερικανός πρόεδρος αντιμετωπίζει την ΕΕ όχι ως στρατηγικό εταίρο αλλά ως δευτερεύοντα παίκτη. Στον γεωπολιτικό χάρτη της κυβέρνησης Τραμπ, η ΕΕ εμφανίζεται στην πέμπτη θέση ενδιαφέροντος – μετά την Κίνα, τη Ρωσία, τη Μέση Ανατολή, και τους διμερείς συμμάχους που οι ΗΠΑ θεωρούν κρίσιμους (Ιαπωνία, Ινδία, Πολωνία, Ισραήλ).
Αυτό έχει δύο κρίσιμες συνέπειες:
- Μετατόπιση από πολυμέρεια σε διμερή παιχνίδια ισχύος. Ο Τραμπ δεν επιθυμεί να μιλά με «την Ευρώπη» ως σύνολο. Επιλέγει χώρες —γεωπολιτικά χρήσιμες ή στρατηγικά πρόθυμες— διασπώντας έμμεσα το ευρωπαϊκό μέτωπο.
- Αποδυνάμωση της αμερικανικής ομπρέλας ασφάλειας. Αν οι ΗΠΑ μειώσουν τη στρατηγική τους δέσμευση στη Γηραιά Ήπειρο, η ΕΕ θα πρέπει να αναπτύξει δικό της αμυντικό πυλώνα, κάτι που είναι πρακτικά ανέφικτο χωρίς πολιτική ένωση.
Η ΕΕ, για πρώτη φορά, χρειάζεται να αποδείξει ότι μπορεί να υπάρξει ως γεωπολιτικός παίκτης χωρίς την αμερικανική κηδεμονία. Μέχρι στιγμής, οι ενδείξεις είναι αντίθετες.
4. Οι Εσωτερικές Γραμμές Ρήξης: Μετανάστευση, Κλίμα, Ουκρανία και Φορολογία
Η μετανάστευση αποτελεί πλέον τον ισχυρότερο διχαστή της ΕΕ. Από τη μία πλευρά, υπάρχει ένα δίκτυο κομμάτων, ΜΚΟ, πανεπιστημιακών, think-tanks και κρατικών υπηρεσιών που υποστηρίζουν φιλελεύθερη προσέγγιση· από την άλλη, κυβερνήσεις όπως της Ιταλίας, της Ουγγαρίας, της Σλοβακίας και της Δανίας επιλέγουν πιο περιοριστική πολιτική. Το χάσμα δεν είναι μόνο ιδεολογικό αλλά βαθιά πολιτισμικό.
Το δεύτερο πεδίο σύγκρουσης αφορά την πράσινη μετάβαση. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (Green Deal) επιβάλλει τεράστιο οικονομικό κόστος, ιδίως στον βιομηχανικό Νότο και στις αγροτικές ζώνες. Η αντίδραση δεν είναι πλέον μεμονωμένη: αγρότες, μεταφορείς, μικρομεσαίοι και ακόμη και κρατικές βιομηχανίες αμφισβητούν τα όρια της πράσινης νομοθεσίας.
Το τρίτο πεδίο είναι η χρηματοδότηση της Ουκρανίας. Η ΕΕ έχει προτείνει διάφορους μηχανισμούς μακροχρόνιας βοήθειας, οι οποίοι σε ορισμένες χώρες παρουσιάστηκαν ως «φόροι πολέμου» ή έμμεσες δημοσιονομικές δεσμεύσεις που μπορεί να επιβληθούν στους πολίτες. Αν και τυπικά δεν υπάρχει τέτοιος «φόρος πολέμου», πολιτικά το ενδεχόμενο εμφάνισης νέων κοινοτικών πόρων για στρατιωτικούς σκοπούς είναι ρεαλιστικό.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, που κάποτε επιβίωνε σε χαμηλό πολιτικό θερμόμετρο, σήμερα λειτουργεί μέσα σε περιβάλλον κοινωνικού θυμού, πολιτικής πόλωσης και θεσμικής δυσπιστίας.
5. Η Μελόνι και το Νέο Ευρωπαϊκό Σχίσμα: Η Δύση της «Πολυεπίπεδης Ένωσης»
Η Ιταλία, υπό την Τζόρτζια Μελόνι, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας νέας ευρωπαϊκής αντιπαράθεσης. Για πρώτη φορά, μια χώρα G7 κυβερνάται από κυβέρνηση που αμφισβητεί ανοιχτά την κατεύθυνση της κεντροευρωπαϊκής ελίτ. Η Ιταλία έχει τεράστιο ειδικό βάρος: τρίτη μεγαλύτερη οικονομία της ζώνης του ευρώ, χώρα-εισόδου μεταναστευτικών ροών, και πλέον στενός εταίρος των ΗΠΑ στο ζήτημα της Κίνας.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές ευρωπαϊκές αποφάσεις φαίνεται να σχεδιάζονται χωρίς να λαμβάνουν πλήρως υπόψη τις ιταλικές αντιρρήσεις. Εδώ δημιουργείται μια νέα πραγματικότητα: εάν η Ιταλία αποξενωθεί περαιτέρω από το ντουέτο Γερμανίας–Γαλλίας, θα βρεθούμε μπροστά σε ένα σενάριο «ΕΕ δύο ταχυτήτων», το οποίο θα αποτελεί de facto χαλάρωση της Ένωσης.
Οι φήμες ότι «στέλνεται μήνυμα» στην Ιταλία μέσω υποθέσεων όπως της Μογκερίνι δεν έχουν επίσημη τεκμηρίωση, αλλά η ύπαρξη των φημών αποκαλύπτει το κλίμα δυσπιστίας και την αίσθηση ότι οι Βρυξέλλες λειτουργούν όχι ως ουδέτερος θεσμός αλλά ως πολιτικός παράγοντας.
6. Γεωπολιτικό Περιβάλλον: ΕΕ Χωρίς Στρατηγικό Σχέδιο
Ο κόσμος μετατοπίζεται ταχύτατα από τη δυτική μονοπολικότητα προς ένα σύστημα πολλαπλών κέντρων ισχύος. Η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία επιδιώκουν μεγαλύτερη αυτονομία, αμφισβητώντας το παλαιό διεθνές πλαίσιο. Σ’ αυτό το νέο σύστημα η ΕΕ δεν έχει σαφή ταυτότητα:
- Δεν διαθέτει κοινή αμυντική δομή.
- Δεν έχει ενιαία εξωτερική πολιτική.
- Δεν έχει ενεργειακή αυτάρκεια.
- Δεν έχει ενιαίο αφηγηματικό όραμα για το μέλλον.
Η έλλειψη στρατηγικής καθιστά την ΕΕ αδύναμη τόσο απέναντι στους συμμάχους (ΗΠΑ) όσο και στους ανταγωνιστές (Κίνα, Ρωσία). Η απουσία ισχυρής πολιτικής ηγεσίας –ιδιαίτερα μετά την εποχή Μέρκελ– αφήνει την Ένωση σε ένα είδος γεωπολιτικού αυτόματου πιλότου. Αυτή η αδράνεια δεν σημαίνει απαραίτητα διάλυση, αλλά συνεπάγεται μια παρατεταμένη περίοδο θεσμικής αδυναμίας.
7. Πιθανά Σενάρια για το Μέλλον της ΕΕ
Οι γεωπολιτικοί αναλυτές εξετάζουν τέσσερις βασικές εκδοχές:
α) Συνέχιση της ΕΕ ως «κουρασμένης υπερδύναμης»
Η Ένωση παραμένει ενιαία αλλΦά δυσκίνητη. Διατηρεί την κοινή αγορά, το ευρώ και ορισμένες κοινές πολιτικές, αλλά γίνεται ολοένα και λιγότερο αποτελεσματική ως διεθνής δύναμη. Αυτό είναι το πιθανότερο σενάριο.
β) Δομή Πυρήνα–Περιφέρειας (ΕΕ δύο ή τριών ταχυτήτων)
Η Γερμανία, η Γαλλία και ορισμένες χώρες του Βορρά σχηματίζουν έναν στενό πυρήνα πολιτικής ενοποίησης, ενώ ο Νότος και η Ανατολή λειτουργούν σε χαλαρότερα θεσμικά επίπεδα. Αυτό θα αποτελεί de facto μερική διάλυση, χωρίς όμως κατάρρευση.
γ) Μερική Αποσύνδεση: Επιστροφή σε Συνομοσπονδιακή Λογική
Τα κράτη-μέλη κρατούν την κοινή αγορά, αλλά ανακτούν περισσότερες εξουσίες στη μετανάστευση, στην άμυνα και στη δημοσιονομική πολιτική. Το ευρωπαϊκό project μετατρέπεται σε μια πολύ χαλαρή συνομοσπονδία.
δ) Ραγδαία κατάρρευση (απίθανο)
Αυτό θα απαιτούσε ταυτόχρονη δημοσιονομική κατάρρευση, πολιτικό κατακερματισμό και αποχώρηση μεγάλων χωρών. Παρότι συχνά συζητείται πολιτικά, οι θεσμικοί και οικονομικοί μηχανισμοί που συνδέουν τα κράτη καθιστούν μια τέτοια εξέλιξη εξαιρετικά απίθανη.
8. Συμπέρασμα: Διάλυση ή Μεταμόρφωση;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαλύεται αύριο. Τα οικονομικά συμφέροντα, η θεσμική δομή και η κοινή αγορά αποτελούν έναν τεράστιο μηχανισμό συνοχής. Όμως η ΕΕ πράγματι εισέρχεται στη βαθύτερη κρίση του μοντέλου της. Η γεωπολιτική πίεση από τις ΗΠΑ, η άνοδος εθνικών κυβερνήσεων, οι διαιρέσεις για μετανάστευση και κλίμα, και η αδυναμία κοινής εξωτερικής πολιτικής δείχνουν ότι το ενιαίο ευρωπαϊκό όραμα έχει ραγίσει.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η ΕΕ θα διαλυθεί αλλά ποιον τύπο ΕΕ θα έχουμε σε 10–20 χρόνια. Το πιθανότερο μέλλον είναι μια Ευρώπη «πολλαπλών ταχυτήτων», όπου ορισμένα κράτη θα εμβαθύνουν την ενοποίηση και άλλα θα επιλέξουν περισσότερο εθνικό δρόμο. Αυτό αποτελεί μεταμόρφωση, όχι κατάρρευση. Όμως είναι μια μεταμόρφωση που σηματοδοτεί το τέλος της ΕΕ όπως την γνωρίσαμε: ενός ενιαίου, φιλόδοξου υπερεθνικού σχεδίου που πλέον υποχωρεί μπροστά στην επιστροφή του έθνους-κράτους και στις γεωπολιτικές πιέσεις ενός ασταθούς κόσμου.
Βιβλιογραφία & Παραπομπές
- Reuters. (2025, December 3). Former EU foreign policy chief Mogherini accused of fraud and corruption. Reuters.
- The Guardian. (2025, December 3). Ex-EU top diplomat Federica Mogherini accused of fraud and corruption. The Guardian.
- Euronews. (2025, December 3). Mogherini and Sannino freed from custody in College of Europe corruption probe. Euronews.
- Euronews. (2025, December 2). Police detain former EU foreign policy chief in anti-fraud probe. Euronews.
- Reuters. (2025, December 5). U.S. strategy document says Europe risks ‘civilisational erasure’. Reuters.
- The Guardian. (2025, December 5). ‘Civilisational erasure’: US strategy document appears to echo far-right conspiracy theories about Europe. The Guardian.
- Washington Post. (2025, December 5). Trump’s security strategy slams European allies and asserts U.S. power in the Americas. The Washington Post.
- Euronews. (2025, December 5). Trump administration says Europe faces 'civilisational decline' in new national security strategy. Euronews.
Πόροι Εμβάθυνσης από την Αναζήτηση Google
Εξερευνήστε περισσότερα σχετικά με τις βασικές έννοιες που αναφέρονται στην παρούσα ανάρτηση με επιμελημένες πληροφορίες απευθείας από την Google.
|
|
|
|
0 Σχόλια