Δεν βαδίζουμε προς ειρήνη – βαδίζουμε σε προπολεμική φάση
Υπάρχει μια επικίνδυνη αυταπάτη που επαναλαμβάνεται συστηματικά στον δημόσιο λόγο: ότι όσα συμβαίνουν διεθνώς είναι «μεμονωμένα επεισόδια», κρίσεις που θα εκτονωθούν, εντάσεις που δεν θα ξεφύγουν. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο ανησυχητική. Δεν ζούμε απλώς μια περίοδο αστάθειας· ζούμε τη σταδιακή αποδόμηση της διεθνούς τάξης και την είσοδο σε μια παρατεταμένη προπολεμική φάση παγκόσμιας σύγκρουσης χαμηλής έντασης.
Τα τελευταία τριάντα χρόνια, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, καλλιεργήθηκε συστηματικά η ιδέα ότι η παγκοσμιοποίηση, το ελεύθερο εμπόριο και οι διεθνείς θεσμοί αρκούν για να αποτρέψουν τους μεγάλους πολέμους. Η λεγόμενη «τάξη βασισμένη σε κανόνες» παρουσιάστηκε ως εγγύηση σταθερότητας. Σήμερα βλέπουμε ότι αυτοί οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά, οι θεσμοί παρακάμπτονται όταν δεν βολεύουν και οι ισχυροί επιστρέφουν χωρίς προσχήματα στη λογική της ισχύος. Αυτό που πολλοί θέλουν να πιστεύουν ως «σειρά από κρίσεις» είναι, στην πραγματικότητα, διαφορετικές εκδηλώσεις της ίδιας βαθιάς μετατόπισης του συστήματος.
Οι συλλήψεις, οι διώξεις και οι δημεύσεις ρωσικών και κινεζικών συμφερόντων στη Δύση, η ωμή πολιτική συναλλαγής του Ντόναλντ Τραμπ, η κλιμάκωση στο Αιγαίο και η ανάφλεξη στην Εγγύς και Μέση Ανατολή δεν είναι άσχετα μεταξύ τους. Είναι διαφορετικές εκφάνσεις του ίδιου φαινομένου: της επιστροφής της ωμής ισχύος ως κυρίαρχου κανόνα στις διεθνείς σχέσεις.
Όταν οι κανόνες λειτουργούν μόνο για τους αδύναμους, ενώ οι ισχυροί τους ερμηνεύουν κατά το δοκούν, τότε το μήνυμα που εκπέμπεται παγκοσμίως είναι σαφές: όποιος μπορεί να επιβάλει τη βούλησή του, επιβιώνει. Αυτή η νοοτροπία διεισδύει σταδιακά όχι μόνο στην εξωτερική πολιτική, αλλά και στις κοινωνίες, ενισχύοντας τον κυνισμό, την καχυποψία απέναντι σε συμμαχίες και θεσμούς, και τελικά την προδιάθεση για σύγκρουση ως «αναπόφευκτη».
Οικονομικός πόλεμος: το πρώτο στάδιο κάθε μεγάλου πολέμου
Η σύγχρονη σύγκρουση δεν ξεκινά με άρματα μάχης. Ξεκινά με πάγωμα περιουσιακών στοιχείων, αποκλεισμό από αγορές, ποινικοποίηση οικονομικών δραστηριοτήτων και έλεγχο της τεχνολογίας. Οι συλλήψεις στελεχών και οι διώξεις εταιρειών ρωσικών και κινεζικών συμφερόντων δεν είναι απλώς νομικές ενέργειες· είναι γεωπολιτικά εργαλεία πίεσης.
Τα πακέτα κυρώσεων, ο αποκλεισμός από το τραπεζικό σύστημα SWIFT, οι περιορισμοί στις εξαγωγές κρίσιμης τεχνολογίας (όπως μικροτσιπ, τηλεπικοινωνιακός εξοπλισμός, λογισμικό) διαμορφώνουν ένα νέο πεδίο «αόρατου πολέμου», στο οποίο οι κοινωνίες συχνά δεν αντιλαμβάνονται ότι είναι ήδη στόχοι ή όργανα πίεσης. Ο έλεγχος των πρώτων υλών, της ενέργειας, των θαλάσσιων διαδρόμων και των δικτύων δεδομένων μετατρέπεται πλέον σε στρατηγικό όπλο ισάξιο, αν όχι ανώτερο, των κλασικών στρατιωτικών μέσων.
Ιστορικά, ο οικονομικός στραγγαλισμός υπήρξε πάντα προπομπός στρατιωτικής σύγκρουσης. Όχι επειδή οδηγεί αυτόματα σε πόλεμο, αλλά επειδή καταργεί την έννοια της ουδετερότητας και της εμπιστοσύνης. Όταν ένα κράτος ή ένα μπλοκ αντιλαμβάνεται ότι τα συμφέροντά του μπορούν να κατασχεθούν «νόμιμα», τότε η στρατιωτική ισχύς παύει να είναι έσχατο μέσο και γίνεται αναγκαίο εργαλείο επιβίωσης.
Τα παραδείγματα είναι πολλά: ο ναυτικός αποκλεισμός της Γερμανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το εμπάργκο πετρελαίου κατά της Ιαπωνίας πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο, οι κυρώσεις κατά του Ιράκ τη δεκαετία του ’90. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο οικονομικός πόλεμος δεν αποτρέπει τη σύγκρουση, αλλά την ωθεί σε πιο σκληρές μορφές, διότι η άλλη πλευρά πείθεται ότι η ήττα χωρίς μάχη θα είναι εξίσου καταστροφική. Στη σημερινή συγκυρία, όπου η οικονομία και η τεχνολογία είναι βαθιά αλληλοεξαρτώμενες, η χρήση οικονομικών κυρώσεων ως «καθημερινό εργαλείο πολιτικής» κάνει το σύστημα ακόμα πιο εύφλεκτο, καθώς πολλαπλασιάζει τα σημεία τριβής και τις πιθανές αφορμές κλιμάκωσης.
Η πολιτική Τραμπ και η κατάρρευση των προσχημάτων
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στην πολιτική σκηνή δεν δημιούργησε αυτή τη δυναμική, αλλά την αποκάλυψε. Η λογική του δεν στηρίζεται σε κανόνες, θεσμούς ή συμμαχίες, αλλά σε ωμό πραγματισμό συναλλαγής. Όποιος προκαλεί, όποιος δημιουργεί πρόβλημα, όποιος ανεβάζει το κόστος, αποκτά αξία στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης.
Η αντίληψη «America First» δεν αφορά μόνο την προτεραιότητα των αμερικανικών συμφερόντων, αλλά και την αποδοχή του δόγματος ότι οι συμμαχίες είναι χρήσιμες μόνον όσο αποφέρουν άμεσα, μετρήσιμα ανταλλάγματα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι δεσμεύσεις ασφαλείας, οι εγγυήσεις και οι υποσχέσεις στήριξης παύουν να θεωρούνται ηθικές ή στρατηγικές υποχρεώσεις και αντιμετωπίζονται ως προσωρινά συμβόλαια, που μπορούν να αναθεωρηθούν αν το «κόστος» θεωρηθεί υψηλό.
Αυτό το μήνυμα είναι εξαιρετικά επικίνδυνο. Διότι ενθαρρύνει τις αναθεωρητικές δυνάμεις και αποθαρρύνει όσους βασίζονται στο διεθνές δίκαιο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η σταθερότητα δεν ανταμείβεται· η αποσταθεροποίηση ανταμείβεται.
Όταν βλέπουν ότι οι ΗΠΑ, η ισχυρότερη χώρα του πλανήτη, αντιμετωπίζουν τις συνθήκες και τις δεσμεύσεις τους ως «χαρτιά σε παζάρι», άλλα κράτη συμπεραίνουν ότι μπορούν κι εκείνα να λειτουργήσουν αντίστοιχα, χωρίς σοβαρό κόστος. Η λογική αυτή διαχέεται παντού: από την Ευρώπη που δυσκολεύεται να συναποφασίσει για την ίδια της την άμυνα, μέχρι την Ασία όπου κράτη ισορροπούν νευρικά ανάμεσα σε ΗΠΑ και Κίνα. Καθώς τα προσχήματα καταρρέουν, το κίνητρο να «δημιουργήσεις πρόβλημα» για να αποκτήσεις διαπραγματευτική αξία γίνεται σχεδόν κανόνας παιχνιδιού.
Αιγαίο και Τουρκία: ο δοκιμαστικός σωλήνας της νέας τάξης
Το Αιγαίο δεν είναι μια περιφερειακή ελληνοτουρκική διαφορά. Είναι πεδίο δοκιμής της νέας παγκόσμιας λογικής ισχύος. Η Τουρκία έχει αντιληφθεί ότι σε έναν κόσμο χωρίς σταθερούς κανόνες, η επιθετικότητα χαμηλής έντασης δημιουργεί διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.
Οι συνεχείς υπερπτήσεις, οι αμφισβητήσεις κυριαρχίας, οι «γκρίζες ζώνες», το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», οι παρεμβάσεις σε Λιβύη, Συρία, Καύκασο, όλα εντάσσονται σε μία συνολική στρατηγική: να παρουσιαστεί η Τουρκία ως απαραίτητος παράγοντας σε κάθε περιφερειακή εξίσωση, ανεξάρτητα από το αν ενεργεί εντός ή εκτός του διεθνούς δικαίου. Όσο πιο απαραίτητη φαίνεται, τόσο μεγαλύτερη ανοχή αποσπά από τους ισχυρούς παίκτες.
Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει επειδή επιδιώκει σύγκρουση – το αντίθετο. Κινδυνεύει επειδή ένα θερμό επεισόδιο μπορεί να αντιμετωπιστεί από τρίτους όχι ως παραβίαση δικαίου, αλλά ως «χρήσιμος μοχλός πίεσης» σε ευρύτερα παζάρια. Αυτό καθιστά την κατάσταση αντικειμενικά πιο επικίνδυνη από άλλες περιόδους έντασης.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αξιοπιστία των συμμαχιών δοκιμάζεται στην πράξη. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι εταίροι «είναι μαζί μας», αλλά αν είναι διατεθειμένοι να συγκρουστούν πολιτικά ή και οικονομικά με μια χώρα όπως η Τουρκία, όταν τη χρειάζονται για άλλα μέτωπα: μεταναστευτικό, ΝΑΤΟ, Εγγύς Ανατολή, Ενέργεια. Έτσι, κάθε τοπικό επεισόδιο στο Αιγαίο παύει να είναι «τεχνικό ζήτημα» ή «ατύχημα» και γίνεται κομμάτι ενός παζλ πολύ μεγαλύτερων ισορροπιών, όπου η Ελλάδα οφείλει να έχει προετοιμάσει όχι μόνο τις ένοπλες δυνάμεις της, αλλά και τη διπλωματική, ενεργειακή και κοινωνική της αντοχή.
Μέση Ανατολή: η επικίνδυνη σύγκλιση όλων των μετώπων
Στην Εγγύς και Μέση Ανατολή τέμνονται όλα τα μεγάλα συμφέροντα: ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Ιράν, Τουρκία, Ισραήλ. Είναι η περιοχή όπου ο οικονομικός πόλεμος, οι proxy συγκρούσεις και η απουσία αξιόπιστου διαιτητή δημιουργούν τις μεγαλύτερες πιθανότητες ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.
Οι εμφύλιες συγκρούσεις, η κρατική αποσύνθεση (Ιράκ, Συρία, Υεμένη, Λιβύη), η μόνιμη εκκρεμότητα του Παλαιστινιακού, η αντιπαράθεση Σαουδικής Αραβίας – Ιράν, η στρατιωτικοποίηση ενεργειακών διαδρομών, όλα συνθέτουν ένα μωσαϊκό όπου κάθε τοπική ανάφλεξη έχει άμεσες παγκόσμιες επιπτώσεις: στην τιμή της ενέργειας, στις μεταναστευτικές ροές, στην ασφάλεια θαλάσσιων οδών, στην τρομοκρατία.
Κανείς δεν επιδιώκει συνειδητά έναν Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όμως οι μεγάλοι πόλεμοι δεν ξεκινούν από πρόθεση· ξεκινούν από λανθασμένους υπολογισμούς, από αλληλουχίες «λογικών» κινήσεων που ξεφεύγουν.
Όταν σε μία τόσο πυκνά «φορτισμένη» γεωπολιτικά περιοχή δρουν ταυτόχρονα τακτικοί στρατοί, παραστρατιωτικές ομάδες, μισθοφόροι, τρομοκρατικές οργανώσεις και ξένες μυστικές υπηρεσίες, η πιθανότητα ενός «ατυχήματος» που θα συμπαρασύρει μεγάλες δυνάμεις δεν είναι θεωρητική. Είναι υπαρκτή. Η Ιστορία δείχνει ότι αρκεί μια εσφαλμένη εκτίμηση προθέσεων, μια υπεραντίδραση, ένας λάθος υπολογισμός συσχετισμών για να μετατραπεί μια «περιορισμένη επιχείρηση» σε αλυσιδωτή κλιμάκωση με απρόβλεπτο τέλος. Σήμερα, με την ταχύτητα της πληροφόρησης και τον αντίκτυπο της κοινής γνώμης, οι ηγεσίες πιέζονται να αντιδράσουν γρήγορα και αποφασιστικά, αυξάνοντας τον κίνδυνο να κλιμακώσουν πριν εξαντλήσουν τα περιθώρια αποκλιμάκωσης.
Συμπέρασμα: όχι υστερία, αλλά καθαρή ματιά
Δεν βρισκόμαστε ακόμη σε παγκόσμιο πόλεμο. Βρισκόμαστε όμως σε κάτι εξίσου επικίνδυνο: σε μια παρατεταμένη προπολεμική περίοδο, όπου οι κανόνες καταρρέουν, η ισχύς επανέρχεται και τα περιφερειακά μέτωπα γίνονται πυροκροτητές.
Αυτή η περίοδος είναι ύπουλη, γιατί δεν έχει τα ξεκάθαρα ορόσημα ενός πολέμου: δεν υπάρχουν γενικές επιστρατεύσεις, δεν ανακοινώνονται «μέτωπα», η καθημερινότητα μοιάζει –για πολλούς– σχεδόν κανονική. Όμως κάτω από την επιφάνεια, οι στρατιωτικοί εξοπλισμοί αυξάνονται, οι στρατηγικές συμμαχίες αναδιατάσσονται, οι κοινωνίες πολώνονται και προετοιμάζονται ψυχολογικά να δεχθούν πιο βίαιες λύσεις ως «αναγκαίο κακό». Είναι η φάση όπου διαμορφώνονται οι όροι του πιθανού μελλοντικού πολέμου, χωρίς αυτός να έχει ακόμη ξεσπάσει.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι ο πόλεμος καθαυτός, αλλά η αυταπάτη ότι «κάποιος άλλος θα φροντίσει για τη σταθερότητα». Η ιστορία διδάσκει το αντίθετο: στις προπολεμικές περιόδους, επιβιώνουν όσοι βλέπουν καθαρά την πραγματικότητα και προετοιμάζονται ψύχραιμα, όχι όσοι ελπίζουν.
Η προετοιμασία αυτή δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι διπλωματική – με ενεργή, πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική. Είναι οικονομική – με μείωση εξαρτήσεων σε κρίσιμους τομείς, ανθεκτική παραγωγική βάση και ενεργειακή ασφάλεια. Είναι κοινωνική – με συνοχή, παιδεία που καλλιεργεί κριτική σκέψη και όχι ευκολόπιστη κατανάλωση αφηγημάτων. Και, τέλος, είναι ψυχολογική – με καλλιέργεια νηφαλιότητας, συνείδησης κινδύνων και αίσθησης ευθύνης, ώστε να αποφεύγονται και ο εφησυχασμός και η παράλυση από τον φόβο. Σε μια προπολεμική εποχή, το πραγματικό δίλημμα δεν είναι αν «θα γίνει πόλεμος ή όχι», αλλά αν θα μπορέσουμε, ως κοινωνία και ως κράτος, να σταθούμε όρθιοι και αυτόνομοι μέσα στη δίνη των συγκρούσεων χαμηλής ή υψηλής έντασης που διαμορφώνουν τον κόσμο του αύριο.
0 Σχόλια