Ένα ευαίσθητο αλλά αναγκαίο ζήτημα
Η Μαρία Καρυστιανού έχει γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της ελληνικής δημόσιας σφαίρας τα τελευταία χρόνια. Η τραγωδία που βίωσε με την απώλεια της κόρης της στο σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών την κατέστησε σύμβολο του αγώνα για δικαιοσύνη και λογοδοσία. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει τον πόνο της, ούτε το δικαίωμά της να απαιτεί απαντήσεις για μια τραγωδία που συγκλόνισε ολόκληρη τη χώρα.
Ωστόσο, πέρα από τη συναισθηματική διάσταση, υπάρχει ένα θεσμικό ζήτημα που αξίζει να εξεταστεί με νηφαλιότητα και σοβαρότητα. Πρόκειται για τη λεπτή γραμμή που χωρίζει τη νόμιμη διεκδίκηση ενός πολίτη από την άτυπη παρέμβαση σε τομείς που απαιτούν θεσμική εντολή και ευθύνη. Το παρόν κείμενο δεν αποσκοπεί στο να επιτεθεί σε κανέναν, αλλά να θέσει ερωτήματα που αφορούν τη λειτουργία της δημοκρατίας μας.
Το δικαίωμα του πολίτη και τα όρια της δημόσιας παρέμβασης
Η φωνή του πολίτη στη δημοκρατία
Σε μια υγιή δημοκρατία, κάθε πολίτης έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να εκφράζει τις απόψεις του, να ασκεί κριτική στην εξουσία και να διεκδικεί δικαιοσύνη. Αυτό αποτελεί θεμέλιο λίθο του δημοκρατικού πολιτεύματος. Η Μαρία Καρυστιανού, όπως κάθε Έλληνας πολίτης, έχει κάθε δικαίωμα να μιλά, να διαμαρτύρεται και να απαιτεί απαντήσεις για την τραγωδία που άλλαξε τη ζωή της.
Η δημόσια παρουσία της, οι συνεντεύξεις της και η συμμετοχή της σε κινητοποιήσεις εντάσσονται πλήρως στο πλαίσιο αυτό. Η κοινωνία οφείλει να ακούει τις φωνές των θυμάτων και να μην επιτρέπει η λήθη να καλύψει τραγωδίες που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.
Πού τελειώνει η διεκδίκηση και πού αρχίζει η παρέμβαση
Το ζήτημα που προκύπτει δεν αφορά το δικαίωμα έκφρασης. Αφορά κάτι διαφορετικό: την προσπάθεια παρέμβασης σε τομείς όπου απαιτείται θεσμικό έρεισμα. Συγκεκριμένα, η εξωτερική πολιτική ενός κράτους δεν αποτελεί πεδίο όπου μπορεί να παρεμβαίνει οποιοσδήποτε, ανεξάρτητα από τη δημόσια απήχησή του ή τη συναισθηματική φόρτιση που τον περιβάλλει.
Η άσκηση εξωτερικής πολιτικής είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη αρμοδιότητα της εκλεγμένης κυβέρνησης. Δεν πρόκειται για αυθαίρετο προνόμιο, αλλά για θεσμική ευθύνη που συνοδεύεται από λογοδοσία στο κοινοβούλιο και, εν τέλει, στον λαό μέσω των εκλογών.
Το αίτημα για δημοσιοποίηση της ατζέντας: Διαφάνεια ή κάτι άλλο;
Τι ζητήθηκε και γιατί είναι προβληματικό
Το αίτημα που διατυπώθηκε ήταν σαφές: να δημοσιοποιηθεί η ατζέντα μιας διεθνούς συνάντησης, ώστε «να κρίνει ο λαός αν έπρεπε να γίνει η συνάντηση με τον Ερντογάν». Με μια πρώτη ανάγνωση, αυτό μοιάζει με αίτημα για διαφάνεια, μια αξία που όλοι υποστηρίζουμε.
Ωστόσο, μια προσεκτικότερη εξέταση αποκαλύπτει κάτι διαφορετικό. Αυτό που ζητείται στην πραγματικότητα είναι η υποκατάσταση της θεσμικής ευθύνης από μια μορφή άτυπης λαϊκής έγκρισης. Με άλλα λόγια, δεν ζητείται απλώς ενημέρωση εκ των υστέρων, αλλά δικαίωμα βέτο πριν καν ασκηθεί η πολιτική.
Οι πρακτικές συνέπειες ενός τέτοιου αιτήματος
Αν υιοθετηθεί η λογική ότι η εξωτερική πολιτική πρέπει να εγκρίνεται εκ των προτέρων από τη «λαϊκή κρίση», τότε δημιουργείται μια σειρά από σοβαρά προβλήματα:
Πρώτον, αμφισβητείται η συνταγματική αρμοδιότητα της εκλεγμένης κυβέρνησης να χαράσσει εξωτερική πολιτική. Η κυβέρνηση εκλέγεται ακριβώς για να λαμβάνει τέτοιες αποφάσεις, και η λογοδοσία της γίνεται μέσω του κοινοβουλίου και των εκλογών — όχι μέσω δημοσκοπήσεων ή συναισθηματικών πιέσεων.
Δεύτερον, κρίσιμα εθνικά θέματα μετατρέπονται σε πεδίο συναισθηματικής πίεσης. Η εξωτερική πολιτική απαιτεί ψυχραιμία, στρατηγικό σχεδιασμό και συχνά μυστικότητα. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται υπό το βάρος του συναισθήματος, ο κίνδυνος λάθους αυξάνεται δραματικά.
Τρίτον, κανονικοποιείται η ιδέα ότι όποιος διαθέτει δημόσια απήχηση μπορεί να παρεμβαίνει στη χάραξη πολιτικής. Αυτό ανοίγει έναν επικίνδυνο δρόμο: αν η δημοτικότητα αντικαταστήσει τη θεσμική εντολή, τότε η δημοκρατία υποχωρεί μπροστά στον λαϊκισμό.
Δημοκρατικός έλεγχος ή θεσμική σύγχυση;
Τι σημαίνει πραγματικά δημοκρατικός έλεγχος
Ο δημοκρατικός έλεγχος της εξουσίας είναι θεμελιώδης για κάθε υγιές πολίτευμα. Όμως αυτός ο έλεγχος ασκείται μέσω συγκεκριμένων θεσμικών μηχανισμών: του κοινοβουλίου, της δικαιοσύνης, των ανεξάρτητων αρχών και, τελικά, της εκλογικής διαδικασίας.
Το να απαιτεί κάποιος προέγκριση της ατζέντας μιας διεθνούς συνάντησης δεν αποτελεί δημοκρατικό έλεγχο. Αποτελεί παράκαμψη των θεσμών και υποκατάστασή τους από μια αόριστη «λαϊκή βούληση» που κανείς δεν μπορεί να ορίσει με ακρίβεια ή να μετρήσει με αντικειμενικά κριτήρια.
Η διαφορά ανάμεσα στην κριτική και την παρέμβαση
Είναι σημαντικό να γίνει μια ουσιώδης διάκριση: η κριτική στην κυβερνητική πολιτική είναι απολύτως θεμιτή. Κάθε πολίτης μπορεί να διαφωνεί, να διαμαρτύρεται και να απαιτεί αλλαγή πολιτικής. Αυτό είναι υγιές και αναγκαίο.
Διαφορετικό πράγμα όμως είναι να αξιώνει κάποιος δικαίωμα έγκρισης ή απόρριψης κυβερνητικών αποφάσεων πριν καν αυτές ληφθούν. Αυτό δεν είναι πλέον κριτική , είναι διεκδίκηση εξουσίας χωρίς την αντίστοιχη θεσμική εντολή και ευθύνη.
Το ουσιώδες πρόβλημα: Ρόλος χωρίς εντολή
Τα κίνητρα δεν είναι το ζητούμενο
Ας είμαστε απολύτως σαφείς: η Καρυστιανού δεν κρίνεται για τα κίνητρά της. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο αγώνας της πηγάζει από βαθύ πόνο και γνήσια επιθυμία για δικαιοσύνη. Τα κίνητρα της είναι κατανοητά και σεβαστά.
Αυτό που τίθεται υπό εξέταση είναι κάτι διαφορετικό: είναι ο ρόλος που επιχειρεί να αναλάβει χωρίς εντολή. Στη δημοκρατία, η εξουσία συνοδεύεται πάντα από ευθύνη. Όποιος ασκεί επιρροή στη χάραξη πολιτικής οφείλει να λογοδοτεί για τις συνέπειες των επιλογών του.
Πώς λειτουργεί η εξωτερική πολιτική
Η εξωτερική πολιτική ενός κράτους διέπεται από κανόνες που έχουν διαμορφωθεί μέσα από αιώνες διπλωματικής πρακτικής. Αυτοί οι κανόνες υπάρχουν για καλό λόγο:
Η εξωτερική πολιτική δεν διεξάγεται με δημόσια προσκλητήρια. Οι διαπραγματεύσεις απαιτούν συχνά εμπιστευτικότητα, γιατί η δημοσιοποίηση θέσεων πριν την ολοκλήρωση μιας συμφωνίας μπορεί να τορπιλίσει ολόκληρη τη διαδικασία.
Η εξωτερική πολιτική δεν περνά από «έγκριση της κοινωνίας» πριν καν ασκηθεί. Ο λαός εκλέγει αντιπροσώπους ακριβώς επειδή είναι αδύνατον να συμμετέχει σε κάθε απόφαση. Αυτή είναι η ουσία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.
Η εξωτερική πολιτική δεν ασκείται υπό το βάρος ηθικού εκβιασμού. Όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται υπό την πίεση συναισθηματικά φορτισμένων απαιτήσεων, το εθνικό συμφέρον κινδυνεύει να θυσιαστεί στον βωμό της στιγμιαίας δημοτικότητας.
Ο κίνδυνος της λαϊκιστικής αποδόμησης
Όποιος προτείνει την παράκαμψη αυτών των αρχών — συνειδητά ή ασυνείδητα — ανοίγει δρόμο σε μια επικίνδυνη κατηφόρα. Η λαϊκιστική αποδόμηση των θεσμών δεν γίνεται ποτέ με μία κίνηση. Γίνεται σταδιακά, με μικρές υποχωρήσεις που μοιάζουν αβλαβείς αλλά σωρευτικά υπονομεύουν τα θεμέλια του πολιτεύματος.
Αν σήμερα η κυβέρνηση υποχρεωθεί να δημοσιοποιεί την ατζέντα συναντήσεων για να λάβει «λαϊκή έγκριση», αύριο τι θα εμποδίσει παρόμοιες απαιτήσεις για άλλα κρίσιμα θέματα; Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς είναι εύθραυστη και όταν χαθεί, είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποκατασταθεί.
Το τελικό, δύσκολο ερώτημα
Διεκδίκηση δικαιοσύνης έναντι άσκησης εξουσίας
Η ουσία του ζητήματος συνοψίζεται σε μια θεμελιώδη διάκριση: άλλο πράγμα είναι η διεκδίκηση δικαιοσύνης και άλλο η άσκηση εξουσίας. Η πρώτη είναι δικαίωμα κάθε πολίτη. Η δεύτερη προϋποθέτει εντολή, γνώση και ευθύνη.
Η διεκδίκηση δικαιοσύνης για την τραγωδία των Τεμπών είναι απόλυτα νόμιμη και αναγκαία. Οι υπεύθυνοι πρέπει να λογοδοτήσουν, τα αίτια πρέπει να διερευνηθούν και τα μέτρα πρέπει να ληφθούν ώστε να μην επαναληφθεί τέτοια τραγωδία.
Η παρέμβαση όμως στην εξωτερική πολιτική της χώρας είναι ένα εντελώς διαφορετικό ζήτημα. Δεν συνδέεται άμεσα με την αναζήτηση δικαιοσύνης και εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τα όρια της δημόσιας παρέμβασης.
Πότε πραγματικά κινδυνεύει η δημοκρατία
Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει όταν οι πολίτες μιλούν. Αντιθέτως, η ελεύθερη έκφραση είναι απαραίτητη για την υγεία του πολιτεύματος. Ο δημόσιος διάλογος, ακόμα και όταν είναι έντονος και αντιπαραθετικός, ενισχύει τελικά τη δημοκρατία.
Η δημοκρατία κινδυνεύει όταν κάποιοι επιχειρούν να κυβερνήσουν χωρίς ευθύνη, χωρίς γνώση και χωρίς εντολή. Κινδυνεύει όταν η συναισθηματική φόρτιση υποκαθιστά τη λογική ανάλυση. Κινδυνεύει όταν η δημοτικότητα αντικαθιστά τη θεσμική νομιμοποίηση.
Αυτά τα ερωτήματα δεν απευθύνονται μόνο στη Μαρία Καρυστιανού. Απευθύνονται σε όλους μας — στην κοινωνία, στα μέσα ενημέρωσης, στους πολιτικούς. Γιατί οι θεσμοί δεν προστατεύονται μόνο από αυτούς που τους υπηρετούν, αλλά και από τους πολίτες που κατανοούν τη σημασία τους.
Συμπέρασμα: Μια αναγκαία αποσαφήνιση
Το παρόν κείμενο δεν επιτίθεται στο πρόσωπο της Μαρίας Καρυστιανού. Δεν αμφισβητεί τον πόνο της, ούτε υποτιμά τον αγώνα της για δικαιοσύνη. Δεν ακυρώνεται με συνθήματα ή με επίκληση στο συναίσθημα.
Αυτό που επιχειρεί είναι να θέσει ένα ουσιαστικό ερώτημα για τη λειτουργία της δημοκρατίας μας: ποια είναι τα όρια της δημόσιας παρέμβασης; Πού τελειώνει το δικαίωμα του πολίτη και πού αρχίζει η θεσμική αρμοδιότητα; Πώς διασφαλίζουμε ότι η συμπάθεια για ένα πρόσωπο δεν θα οδηγήσει σε υπονόμευση των θεσμών που προστατεύουν όλους μας;
Αυτά είναι δύσκολα ερωτήματα που απαιτούν νηφάλια συζήτηση, όχι συναισθηματικές αντιδράσεις. Η δημοκρατία ωριμάζει όταν μπορούμε να συζητάμε ακόμα και τα πιο ευαίσθητα ζητήματα με σεβασμό και καλή πίστη. Αυτή η συζήτηση είναι αναγκαία και πρέπει να γίνει τώρα, πριν οι θεσμικές γραμμές θολώσουν ανεπανόρθωτα.
0 Σχόλια