Όταν οι λέξεις ξεθωριάζουν, η σιωπή γίνεται πολιτική.
Οι πολιτικές έννοιες αποτελούν τα θεμέλια της συλλογικής σκέψης και πράξης. Όροι όπως «δημοκρατία», «ελευθερία», «δικαιοσύνη», «λαϊκή βούληση» δεν είναι απλώς λέξεις· είναι νοητικά εργαλεία που συγκροτούν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την κοινωνία, την εξουσία και τη θέση μας μέσα σε αυτήν. Όταν αυτές οι έννοιες φθείρονται, δεν χάνεται μόνο η ακρίβεια του λόγου — χάνεται και η δυνατότητα ουσιαστικής πολιτικής σκέψης και συμμετοχής.
Η φθορά των πολιτικών εννοιών στον δημόσιο λόγο είναι αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας απονοηματοδότησης. Οι έννοιες μετατρέπονται σε επικοινωνιακά σχήματα, εργαλειοποιούνται για να προκαλέσουν εντύπωση, να κινητοποιήσουν συναισθήματα ή να εξυπηρετήσουν στρατηγικές σκοπιμότητες. Όπως επισημαίνει η Chantal Mouffe, η πολιτική έχει μετατραπεί σε πεδίο «συναίνεσης» και όχι «αντιπαράθεσης», με αποτέλεσμα οι έννοιες να χάνουν τη συγκρουσιακή τους δυναμική και να εξομαλύνονται σε τεχνοκρατικά πλαίσια (Mouffe, The Democratic Paradox, 2000).
Η ελληνική σκηνή: από τη ρητορική στην αποπολιτικοποίηση
Στην Ελλάδα, η φθορά των πολιτικών εννοιών είναι ιδιαίτερα εμφανής σε περιόδους κρίσης και εκλογών. Η έννοια του «λαού» χρησιμοποιείται συχνά ως εργαλείο πόλωσης, χωρίς σαφή ορισμό ή αναφορά σε κοινωνικές δομές. Κατά την περίοδο των μνημονίων, λέξεις όπως «αξιολόγηση», «μεταρρύθμιση» και «ανάπτυξη» απέκτησαν σχεδόν μαγική λειτουργία, αποσυνδεδεμένες από το πραγματικό τους περιεχόμενο. Όπως παρατηρεί ο Αντώνης Γαλανόπουλος, η ελληνική πολιτική επικοινωνία τείνει να μετατρέπει τις έννοιες σε «συναισθηματικά φορτισμένα σύμβολα», οδηγώντας σε μια μεταπολιτική συνθήκη όπου η ουσία υποχωρεί μπροστά στην εικόνα.
Τα μέσα ενημέρωσης ενισχύουν αυτή τη φθορά. Η υπεραπλούστευση, η δραματοποίηση και η εμμονή στην «επικοινωνιακή διαχείριση» οδηγούν σε έναν δημόσιο λόγο που δεν ενημερώνει, αλλά χειραγωγεί. Όπως σημειώνει άρθρο στην Athens Voice, η μικροπολιτική κυριαρχεί έναντι της ουσιαστικής πολιτικής ανάλυσης, με αποτέλεσμα την απομάκρυνση του πολίτη από την πολιτική πράξη.
🌍 Διεθνής σκηνή: η μεταδημοκρατία και η κρίση νοήματος
Σε διεθνές επίπεδο, η φθορά των πολιτικών εννοιών συνδέεται με την έννοια της post-democracy, όπως την περιγράφει ο Colin Crouch. Οι θεσμοί της δημοκρατίας συνεχίζουν να λειτουργούν, αλλά η ουσία της συμμετοχής έχει υποχωρήσει. Οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται από ελίτ, ενώ ο δημόσιος λόγος περιορίζεται σε επικοινωνιακές τεχνικές και όχι σε ουσιαστικό διάλογο (Crouch, Post-Democracy, 2004).
Μετά τις εκλογές του 2016 στις ΗΠΑ, ο Bruno Latour παρατήρησε ότι η κοινωνία είχε διαιρεθεί σε δύο «φούσκες» που δεν επικοινωνούσαν μεταξύ τους — δύο κόσμους με ασύμβατες αντιλήψεις για την πραγματικότητα. Η έννοια της «αλήθειας» έγινε σχετική, και η «δημοκρατία» ταυτίστηκε με την επικράτηση της φωνής που φωνάζει πιο δυνατά, ανεξαρτήτως περιεχομένου.
Ο Jacques Rancière, από την πλευρά του, τονίζει ότι η πολιτική είναι η «διανομή του αισθητού» — η δυνατότητα να ακουστούν φωνές που αποκλείονται από τον κυρίαρχο λόγο. Όταν οι πολιτικές έννοιες φθείρονται, οι φωνές αυτές σιωπούν, και η πολιτική μετατρέπεται σε διαχείριση της σιωπής (Rancière, Disagreement, 1999).
🧭 Η ευθύνη της κοινωνίας
Η φθορά των πολιτικών εννοιών δεν είναι μόνο ευθύνη των πολιτικών και των μέσων. Είναι και ευθύνη της κοινωνίας. Όταν οι πολίτες αποδέχονται αδιαμαρτύρητα την επιφανειακή χρήση των εννοιών· όταν δεν απαιτούν σαφήνεια, βάθος και ειλικρίνεια· όταν αρκούνται σε συνθήματα αντί για ουσιαστικό διάλογο — τότε η φθορά γίνεται συλλογική. Η δημοκρατία δεν είναι μόνο θεσμός· είναι και στάση ζωής. Και η στάση αυτή απαιτεί ενεργούς πολίτες, με κριτική σκέψη και ιστορική συνείδηση.
Η ευθύνη της κοινωνίας είναι να αντισταθεί στην επικοινωνιακή κενότητα. Να επανανοηματοδοτήσει τις πολιτικές έννοιες μέσα από την παιδεία, τον διάλογο και την συμμετοχή. Να δημιουργήσει χώρους όπου οι έννοιες συζητούνται με ειλικρίνεια και βάθος, όχι με σκοπό την εντύπωση αλλά την κατανόηση. Να απαιτήσει από τον δημόσιο λόγο να είναι όχι μόνο πειστικός, αλλά και αληθινός.
Η φθορά των πολιτικών εννοιών δεν είναι αναπόφευκτη. Είναι αναστρέψιμη — εφόσον η κοινωνία αναλάβει την ευθύνη της. Γιατί οι έννοιες δεν πεθαίνουν από μόνες τους· πεθαίνουν όταν εμείς σταματήσουμε να τις υπερασπιζόμαστε.
0 Σχόλια