Πώς μπορεί να χτιστεί μια σοβαρή αποτρεπτική αρχιτεκτονική Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου Ανάγνωση άρθρου

Περιεχόμενα

Πώς μπορεί να χτιστεί μια σοβαρή αποτρεπτική αρχιτεκτονική Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου

Η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται στο επίκεντρο γεωπολιτικών ανταγωνισμών, ενεργειακών σχεδίων και νομικών διαφορών γύρω από την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα. Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και Αίγυπτος έχουν αντικειμενικό συμφέρον να οικοδομήσουν μια σοβαρή αρχιτεκτονική αποτροπής, η οποία να στηρίζεται αποκλειστικά στο διεθνές δίκαιο και να στοχεύει στη σταθερότητα – όχι στη σύγκρουση.

Μια τέτοια αρχιτεκτονική δεν είναι μια απλή «συμμαχία της στιγμής», αλλά ένα πολυεπίπεδο πλέγμα συνεργασίας: νομικό, θεσμικό, αμυντικό, ενεργειακό και διπλωματικό. Στόχος είναι να αυξηθεί δραστικά το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής κίνησης, χωρίς να επιδιώκεται «ταπείνωση» ή «εξαφάνιση» της Τουρκίας, αλλά πειθάρχηση σε κανόνες και αποτροπή υψηλού ρίσκου ενεργειών.

1. Κοινό νομικό–θαλάσσιο πλαίσιο

Η βάση κάθε σοβαρής αποτρεπτικής αρχιτεκτονικής στην Ανατολική Μεσόγειο είναι ένα ξεκάθαρο και συνεκτικό νομικό–θαλάσσιο πλαίσιο. Χωρίς σαφείς γραμμές οριοθέτησης, κανένα σχήμα συνεργασίας δεν μπορεί να είναι πραγματικά αξιόπιστο.

1.1 Πλήρης ευθυγράμμιση χαρτών και θέσεων

Το πρώτο βήμα είναι η πλήρης ευθυγράμμιση των χαρτών και των επίσημων θέσεων Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και Αιγύπτου. Οι τέσσερις χώρες πρέπει να «κλειδώσουν» μεταξύ τους:

• ποιες γραμμές οριοθέτησης θεωρούν δίκαιες (π.χ. μέση γραμμή, επήρεια νησιών),
• ποιες θαλάσσιες περιοχές θεωρούνται αδιαπραγμάτευτες.

Αυτό σημαίνει ότι, σε επίπεδο τεχνικό και πολιτικό, οι τέσσερις κυβερνήσεις θα πρέπει να καταλήξουν σε έναν κοινό χάρτη αναφοράς, τον οποίο να χρησιμοποιούν σε όλες τις διεθνείς επαφές τους. Όσο λιγότερα «γκρίζα» σημεία αφήνεις, τόσο πιο δύσκολα μπορούν να παρεισφρήσουν αναθεωρητικές ερμηνείες.

1.2 Σταδιακή ολοκλήρωση οριοθετήσεων

Το δεύτερο βήμα είναι η σταδιακή, αλλά συστηματική, ολοκλήρωση όλων των εκκρεμών οριοθετήσεων, με τρόπο που να ενισχύει τη συνοχή του πλαισίου και να «δένει» τις υπάρχουσες συμφωνίες.

• Συμπλήρωση ελληνο–αιγυπτιακής συμφωνίας: επέκταση της μερικής οριοθέτησης πέρα από τον 28ο μεσημβρινό, όταν το επιτρέπουν οι συνθήκες, ώστε να υπάρχει όσο γίνεται πιο πλήρης ρύθμιση μεταξύ Αθήνας και Καΐρου.
• Ελληνο–κυπριακή οριοθέτηση: όταν ωριμάσουν οι πολιτικές και επιχειρησιακές συνθήκες, να προχωρήσει οριοθέτηση με βάση την UNCLOS, με συνεκτίμηση της Στρογγύλης/Καστελλόριζου. Η κίνηση αυτή είναι στρατηγικής σημασίας και θα την αναλύσουμε αναλυτικά παρακάτω.
• Συντονισμός με υφιστάμενες συμφωνίες Κύπρου–Αιγύπτου–Ισραήλ, ώστε να δημιουργηθεί ένα συνεχές πλέγμα νόμιμων οριοθετήσεων γύρω από την Κύπρο και προς την Ελλάδα.

1.3 Κατάθεση και τεκμηρίωση στον ΟΗΕ

Όλες οι παραπάνω ρυθμίσεις πρέπει να συνοδευτούν από:

• κοινή νομική επιχειρηματολογία που να πατάει στέρεα στην UNCLOS και τη νομολογία,
• πλήρη χαρτογράφηση και επίσημη κοινοποίηση στον ΟΗΕ (Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea),
• συντονισμένες ρηματικές διακοινώσεις, ώστε να διαμορφωθεί ενιαίο νομικό μέτωπο απέναντι σε κάθε αμφισβήτηση.

Έτσι, κάθε αναθεωρητική αφήγηση που θα επιχειρεί να νομιμοποιήσει παράτυπες συμφωνίες (π.χ. τουρκο–λιβυκό μνημόνιο) θα βρίσκει μπροστά της ένα συνεκτικό μπλοκ τεκμηριωμένου δικαίου.

2. Θεσμική εμβάθυνση Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου

Η νομική βάση από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται να αποκτήσει θεσμικό βάθος η συνεργασία Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου, ώστε να πάψει να είναι μια σειρά «ad hoc» συναντήσεων και να εξελιχθεί σε μόνιμο σχήμα που λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από όλους τους παίκτες.

2.1 Αναβάθμιση των τριμερών σε μόνιμο σχήμα

Οι υπάρχουσες τριμερείς συναντήσεις (Ελλάδα–Κύπρος–Ισραήλ, Ελλάδα–Κύπρος–Αίγυπτος κ.λπ.) πρέπει να γίνουν πιο προβλέψιμες και θεσμοθετημένες:

• Σταθερές ετήσιες σύνοδοι κορυφής με σαφή ατζέντα και κοινά ανακοινωθέντα.
• Τακτικές συναντήσεις ΥΠΕΞ και Υπουργών Άμυνας (π.χ. δύο φορές τον χρόνο), ώστε να υπάρχει συνεχής πολιτικός και αμυντικός διάλογος.

2.2 Μόνιμη τεχνική δομή – γραμματεία ή συντονιστικό κέντρο

Για να αποκτήσει η συνεργασία «σώμα» και συνέχεια, απαιτείται μια μικρή αλλά μόνιμη τεχνική δομή (γραμματεία ή συντονιστικό κέντρο), με πιθανή έδρα στην Κύπρο ή την Ελλάδα. Αποστολή της θα είναι ο καθημερινός συντονισμός σε κρίσιμους τομείς όπως:

• θαλάσσια ασφάλεια,
• ενέργεια και διασυνδέσεις,
• πολιτική προστασία και αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών.

2.3 Διεύρυνση σε σχήμα “3+1”

Μια φυσική εξέλιξη είναι η διεύρυνση των σχημάτων αυτών σε “3+1” με συμμετοχή των ΗΠΑ (Ελλάδα–Κύπρος–Ισραήλ–ΗΠΑ), ενώ παράλληλα επιδιώκεται στενή εμπλοκή της ΕΕ ειδικά σε ό,τι αφορά ενέργεια και υποδομές.

Όσο πιο θεσμοποιημένο και μόνιμο είναι το σχήμα, τόσο πιο σοβαρά το υπολογίζει οποιοσδήποτε πιθανός αντίπαλος. Δεν βλέπει απλώς μεμονωμένα κράτη, αλλά ένα σταθερό μπλοκ με βάθος και συνέχεια.

3. Πρακτική αμυντική διασύνδεση (χωρίς επιθετική ρητορική)

Η αποτροπή δεν χτίζεται μόνο με δηλώσεις και χάρτες· χρειάζεται και πρακτική αμυντική διασύνδεση. Αυτό μπορεί να γίνει χωρίς επιθετική ρητορική και χωρίς να δημιουργείται η εικόνα «αντιτουρκικού μπλοκ», αλλά με σαφή προσανατολισμό στην ασφάλεια θαλάσσιων ζωνών και την προστασία των νόμιμων δικαιωμάτων.

3.1 Τακτικές κοινές ασκήσεις

• Αεροπορικές και ναυτικές ασκήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, με ρεαλιστικά σενάρια προστασίας ερευνών, γεωτρήσεων και εμπορικών πλοίων.
• Ενεργή συμμετοχή της Κύπρου ως χώρου και υποδομής (λιμάνια, αεροδρόμια, πεδία βολής), ώστε να αξιοποιηθεί η γεωγραφική της θέση.

3.2 Διαλειτουργικότητα και ανταλλαγή πληροφοριών

• Ανταλλαγή εμπειρίας και τεχνολογίας, ιδίως με το Ισραήλ σε τομείς όπως UAVs, αισθητήρες, συστήματα επιτήρησης και ISR (Intelligence, Surveillance, Reconnaissance).
• Συνεργασία σε πληροφορίες, με μηχανισμούς early warning για κινήσεις πλοίων και αεροσκαφών, ώστε να αποφεύγονται αιφνιδιασμοί.

3.3 Υποδομές και διευκολύνσεις

• Αμοιβαίες διευκολύνσεις σε λιμάνια και αεροδρόμια μεταξύ των τεσσάρων χωρών.
• Κοινή χρήση πεδίων βολής και εκπαίδευσης, για να αυξηθεί η διαλειτουργικότητα και η επιχειρησιακή ετοιμότητα.

Όλα αυτά χτίζουν πραγματική αποτροπή, χωρίς να απαιτείται τυπική αμυντική συμμαχία τύπου «άρθρο 5». Στέλνουν το μήνυμα ότι, σε περίπτωση κρίσης, κανείς δεν θα είναι μόνος του στο επιχειρησιακό πεδίο.

4. Ενεργειακός πυλώνας ως “πολλαπλασιαστής ισχύος”

Η ενέργεια δεν είναι απλώς οικονομικό ζήτημα· είναι και πολιτικός και στρατηγικός πολλαπλασιαστής ισχύος. Αν ο θαλάσσιος χώρος Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου εμφανίζεται ως ενιαίος ενεργειακός χώρος, με συμμετοχή μεγάλων διεθνών παικτών, τότε κάθε επιθετική ενέργεια αποκτά τεράστιο διπλωματικό κόστος.

4.1 Συντονισμένες παραχωρήσεις οικοπέδων

Οι τέσσερις χώρες μπορούν να συγχρονίσουν:

• χρονοδιάγραμμα διαγωνισμών για έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων,
• επιλογές εταιρειών (Exxon, Total, ENI, Chevron κ.λπ.),

ώστε να είναι σαφές ότι δεν μιλάμε για αποσπασματικές κινήσεις, αλλά για έναν ενιαίο, διασυνδεδεμένο ενεργειακό χώρο της Ανατολικής Μεσογείου.

4.2 Προώθηση μεγάλων κοινών projects

• EuroAsia Interconnector: ηλεκτρική διασύνδεση Ισραήλ–Κύπρου–Ελλάδας, που ενώνει ηλεκτρικά το Ισραήλ με την ηπειρωτική Ευρώπη.
• LNG υποδομές σε Ελλάδα και Κύπρο, ώστε να ενισχυθεί η δυνατότητα εξαγωγών και τροφοδοσίας της Ευρώπης.
• Πιθανές μορφές συνεργασίας σε αγωγούς ή FSRUs, ανάλογα με τη βιωσιμότητα και την αγορά.

4.3 Διεθνοποίηση της ασφάλειας των ζωνών

Όταν σε μια περιοχή δραστηριοποιούνται ταυτόχρονα:

• εταιρείες από ΗΠΑ, Γαλλία, Ιταλία, Κατάρ κ.λπ.,

τότε κάθε επιθετική ενέργεια σε βάρος ερευνών ή υποδομών αποκτά πολλαπλάσιο διπλωματικό κόστος για όποιον την επιχειρήσει. Δεν είναι πια μόνο ζήτημα Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου, αλλά αφορά συμφέροντα .

5. Κοινή διπλωματική στρατηγική προς ΕΕ–ΗΠΑ–Τουρκία

Η αποτροπή δεν είναι μόνο στρατιωτική ή νομική· είναι και διπλωματική τέχνη. Η Ελλάδα, η Κύπρος, το Ισραήλ και η Αίγυπτος χρειάζονται μια συντονισμένη γραμμή απέναντι στην ΕΕ, τις ΗΠΑ και την Τουρκία.

5.1 Συντονισμένη γραμμή σε ΕΕ και ΗΠΑ

Προς την ΕΕ και τις ΗΠΑ, το σχήμα πρέπει να παρουσιάζεται ως:

• πυλώνας σταθερότητας σε μια επικίνδυνα ρευστή περιοχή,
• ασφαλής εναλλακτικός δίαυλος ενέργειας προς την Ευρώπη,
• φραγμός σε αναθεωρητισμό και παράνομες ενέργειες στη θάλασσα.

5.2 Κοινά μηνύματα προς την Τουρκία

Προς την Τουρκία, η γραμμή πρέπει να είναι ψύχραιμη αλλά σαφής:

• Διάλογος και οικονομική συνεργασία όπου αυτό είναι εφικτό και ωφέλιμο.
• Μηδενική ανοχή σε:
  • στρατιωτική παρενόχληση ερευνών/γεωτρήσεων,
  • αμφισβήτηση νομίμων ζωνών και συμφωνιών που εδράζονται στο διεθνές δίκαιο.

5.3 Σύνδεση συμπεριφοράς Τουρκίας με τις σχέσεις της με τη Δύση

Ένα σταθερό, επαναλαμβανόμενο μήνυμα προς ΗΠΑ και ΕΕ πρέπει να είναι ότι:

• κάθε κλιμάκωση εναντίον Ελλάδας/Κύπρου/Ισραήλ επηρεάζει άμεσα:
  • την προοπτική εξοπλιστικών προγραμμάτων της Τουρκίας,
  • τις οικονομικές της σχέσεις,
  • τις ευρύτερες πολιτικές της σχέσεις με τη Δύση.

Με άλλα λόγια: αν η Άγκυρα επιδιώξει σοβαρή κλιμάκωση, αυτό πρέπει να έχει συγκεκριμένο κόστος στην ευρωατλαντική της πορεία.

6. Εσωτερική συνέχεια και σοβαρότητα σε Ελλάδα και Κύπρο

Καμία αρχιτεκτονική αποτροπής δεν θα σταθεί αν Ελλάδα και Κύπρος δεν επιδείξουν εσωτερική συνέπεια και σταθερότητα. Οι εταίροι (Ισραήλ, Αίγυπτος, ΗΠΑ, ΕΕ) αξιολογούν πρώτα από όλα αν μπορείς να συνεχίσεις μια στρατηγική πέρα από έναν εκλογικό κύκλο.

6.1 Διακομματική ελάχιστη συνεννόηση

Απαιτείται μια ελάχιστη διακομματική συνεννόηση σε βασικές κόκκινες γραμμές, όπως:

• ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα,
• κυριαρχικά δικαιώματα και εθνική κυριαρχία,
• θεμελιώδεις συμμαχίες και στρατηγικές συνεργασίες.

6.2 Σταθερότητα στρατηγικής ανεξάρτητα από κυβερνήσεις

Ό,τι οικοδομείται με Ισραήλ, Κύπρο και Αίγυπτο δεν μπορεί να ανατρέπεται κάθε τέσσερα χρόνια. Χρειάζεται:

• συνέπεια απέναντι στους εταίρους, ώστε να σε θεωρούν αξιόπιστο παίκτη,
• δέσμευση ότι οι βασικές στρατηγικές επιλογές δεν θα γίνονται αντικείμενο μικροκομματικών σκοπιμοτήτων.

Αυτό είναι που κάνει αληθινά αξιόπιστη την αποτροπή: οι άλλοι να πιστεύουν ότι, ανεξαρτήτως εκλογικών αποτελεσμάτων, η χώρα θα συνεχίσει στην ίδια γενική στρατηγική γραμμή.

6.3 Τι κάνει πρακτικά αυτή η αρχιτεκτονική

Αυτό το είδος αρχιτεκτονικής δεν «τελειώνει» την Τουρκία ούτε εξαφανίζει τον κίνδυνο. Κάνει όμως δύο πράγματα που σε ενδιαφέρουν άμεσα:

• ανεβάζει πολύ το κόστος για την Τουρκία αν επιχειρήσει σοβαρή κλιμάκωση,
• ενισχύει αισθητά την ασφάλεια κινήσεων Ελλάδας–Κύπρου (και Ισραήλ) σε ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδα, ώστε η Άγκυρα περισσότερο να «μπαρμπαλεί» και λιγότερο να τολμά πράξεις υψηλού ρίσκου.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία δύο κρίσιμα βήματα:

• η ελληνοκυπριακή οριοθέτηση (με πλήρη συνεκτίμηση Στρογγύλης/Καστελλόριζου),
• και μια ενισχυμένη αμυντική σχέση με το Ισραήλ, με προσεκτική στάθμιση ρητρών αμοιβαίας συνδρομής.

Ξεκινάμε από την ελληνοκυπριακή οριοθέτηση και στη συνέχεια περνάμε στην ανάλυση μιας πιθανής αμυντικής συμφωνίας Ελλάδας–Ισραήλ.

Ελληνοκυπριακή οριοθέτηση με πλήρη επήρεια Στρογγύλης/Καστελλόριζου

Α.1. Τι ακριβώς μιλάμε να γίνει;

Το σύμπλεγμα Μεγίστης (Καστελλόριζο – Ρω – Στρογγύλη) είναι μια γεωγραφική γέφυρα ανάμεσα:

• στη Ρόδο, την Κάρπαθο, την Κάσο και την Κρήτη,
• και στην Κύπρο.

Αν η Στρογγύλη λάβει πλήρη επήρεια σε υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, τότε:

• η ελληνική ΑΟΖ «φτάνει και κουμπώνει» με την κυπριακή,
• κόβεται στη μέση η λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και του τουρκο–λιβυκού μνημονίου.

Το σενάριο, σε βήματα, έχει ως εξής:

1. Ελλάδα και Κύπρος κάθονται στο τραπέζι και οριοθετούν ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδα:
   • με βάση τη μέση γραμμή,
   • δίνοντας πλήρη επήρεια στο σύμπλεγμα Μεγίστης (ιδίως τη Στρογγύλη).
2. Υπογράφουν διμερή συμφωνία οριοθέτησης.
3. Την καταθέτουν στον ΟΗΕ (Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea).
4. Τη χρησιμοποιούν:
   • στον ενεργειακό σχεδιασμό (οικόπεδα, καλώδια, αγωγούς),
   • σε διπλωματικά fora (ΕΕ, ΟΗΕ, EastMed Gas Forum κ.λπ.).

Α.2. Πρακτικές συνέπειες για Ελλάδα και Κύπρο

1. Νομική–διπλωματική θωράκιση

Με μια τέτοια συμφωνία, θα υπάρχει ξεκάθαρη, κοινά συμφωνημένη γραμμή μεταξύ δύο κρατών–μελών της ΕΕ, αμφότερα με πλήρη προσχώρηση στην UNCLOS. Η Ελλάδα θα μπορεί να λέει:

«Έχω οριοθετήσει όλες τις σχετικές θαλάσσιες ζώνες με όσους αποδέχονται το διεθνές δίκαιο της θάλασσας», δηλαδή:

• Ιταλία,
• Αίγυπτο (μερικώς),
• Κύπρο.

Η Κύπρος αντίστοιχα θα έχει «κλείσει» σχεδόν όλο τον θαλάσσιο χώρο της με:

• Αίγυπτο,
• Ισραήλ,
• Ελλάδα (και ενδεχομένως Λίβανο στο μέλλον).

Δημιουργείται έτσι ένα ισχυρό νομικό αφήγημα: ότι ολόκληρη η Ανατολική Μεσόγειος γύρω από την Κύπρο και νότια της Ρόδου–Καστελλόριζου οριοθετείται σύμφωνα με την UNCLOS, και όποιος διαφωνεί (Τουρκία) είναι εκτός του κοινού αυτού πλαισίου.

2. Ενεργειακή–οικονομική αξιοποίηση

Ελλάδα και Κύπρος θα μπορούν:

• να χαράξουν μια ενιαία λογική θαλάσσιων οικοπέδων για έρευνα και εκμετάλλευση,
• να σχεδιάσουν συνεχείς ενεργειακές/ηλεκτρικές διασυνδέσεις (αγωγούς, καλώδια) μέσα σε σαφές νομικό πλαίσιο.

Αυτό διευκολύνει:

• επενδύσεις μεγάλων εταιρειών (ExxonMobil, Total, ENI κ.λπ.),
• χρηματοδοτήσεις από την ΕΕ (π.χ. Projects of Common Interest – PCI),
• σχεδιασμό έργων όπως ο EuroAsia Interconnector.

3. Πολιτικό μήνυμα προς ΕΕ και Δύση

Μια τέτοια κίνηση δείχνει ότι δύο κράτη–μέλη της ΕΕ:

• δεν περιμένουν πατερναλιστικά τη Δύση να τους «σώσει»,
• χρησιμοποιούν ενεργά το διεθνές δίκαιο και την UNCLOS για να ρυθμίσουν μόνα τους τα του οίκου τους.

Έτσι, Ελλάδα και Κύπρος μπορούν να λένε σε ΕΕ και ΗΠΑ:

«Εμείς κάναμε τη δουλειά μας βάσει δικαίου. Όποιος αμφισβητεί αυτή τη γραμμή, αμφισβητεί στην πράξη και το νομικό πλαίσιο της Ένωσης».

Α.3. Επιπτώσεις για την Τουρκία

Η εικόνα για την Τουρκία είναι καθαρή: ένα τέτοιο βήμα θα είναι πολύ αρνητικό για το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».

• Το τουρκο–λιβυκό μνημόνιο (2019) βασίζεται σε γραμμές που:
  • αγνοούν πλήρως Κρήτη–Κάσο–Κάρπαθο–Ρόδο–Καστελλόριζο,
  • «ενώνουν» Τουρκία–Λιβύη με μια νοητή θαλάσσια ζώνη.
• Μια ελληνοκυπριακή οριοθέτηση θα δημιουργούσε μια συνεχή ζώνη Ελλάδας–Κύπρου ακριβώς εκεί που στο χαρτί περνάει το τουρκο–λιβυκό.
• Θα ανέδειχνε στην πράξη την αναντιστοιχία του τουρκο–λιβυκού με την UNCLOS και τη γενική πρακτική οριοθετήσεων στην περιοχή.

Η Τουρκία θα το θεωρήσει ως ένα «εχθρικό τετελεσμένο» και θα αντιδράσει πιθανότατα:

• με ρηματικές διακοινώσεις στον ΟΗΕ,
• με αυξημένη ναυτική/αεροπορική παρουσία στην περιοχή,
• ίσως με αποστολή ερευνητικών πλοίων/γεωτρύπανων σε περιοχές που θεωρεί «δικές της».

Άρα, όχι, δεν θα «το βουλώσει». Όμως με αυτή την κίνηση δυσκολεύεις πολύ το διεθνές επιχείρημα της Άγκυρας και την αναγκάζεις να παίζει περισσότερο στο πεδίο ισχύος και λιγότερο στο πεδίο δικαίου.

Α.4. Αντίδραση ΕΕ, ΗΠΑ και περιφερειακών παικτών

Ευρωπαϊκή Ένωση

• Νομικά/θεσμικά: είναι δύσκολο έως αδύνατο να πουν ότι μια τέτοια συμφωνία είναι «παράνομη», αφού:
  • είναι σύμφωνη με την UNCLOS,
  • υπογράφεται μεταξύ δύο κρατών–μελών της ΕΕ.
• Πολιτικά: ορισμένες χώρες (Γερμανία, Ισπανία κ.ά.) μπορεί να εκφράσουν φόβους για κλιμάκωση με την Τουρκία και να προτιμούν «προηγούμενη συνεννόηση» με την Άγκυρα.

Ωστόσο, στην πράξη το μέγιστο που μπορούν να κάνουν είναι να προειδοποιήσουν ή να αποθαρρύνουν προληπτικά, όχι να ακυρώσουν μια ήδη υπογεγραμμένη και κατατεθειμένη συνθήκη.

Ηνωμένες Πολιτείες

Οι ΗΠΑ ενδιαφέρονται:

• να διατηρήσουν την Τουρκία στο ΝΑΤΟ,
• αλλά και να μην αφήσουν αμφισβητήσεις νομιμότητας εναντίον συμμάχων τους (Ελλάδα–Κύπρος).

Πιθανή γραμμή τους:

• «Υποστηρίζουμε το διεθνές δίκαιο και την UNCLOS» (αν και οι ίδιες δεν την έχουν κυρώσει),
• «Καλούμε σε διάλογο και αποφυγή μονομερών ενεργειών που αυξάνουν την ένταση».

De facto, όμως, θα λάβουν υπόψη την ελληνοκυπριακή γραμμή σαν ένα ακόμη νέο δεδομένο στο πεδίο.

Ισραήλ και Αίγυπτος

Αν η ελληνοκυπριακή οριοθέτηση γίνει με τρόπο που εναρμονίζεται με τις ήδη υπάρχουσες συμφωνίες:

• Κύπρου–Αιγύπτου,
• Κύπρου–Ισραήλ,

τότε Ισραήλ και Αίγυπτος θα είναι μάλλον θετικοί, διότι:

• ενισχύεται ένα σταθερό, δυτικό θαλάσσιο πλαίσιο γύρω τους,
• διευκολύνεται η δική τους ενεργειακή στρατηγική.

Α.5. Πλεονεκτήματα και ρίσκα για την Ελλάδα

Πλεονεκτήματα

• Ισχυροποιείται νομικά και πολιτικά:
  • η θέση της Ελλάδας για Στρογγύλη/Καστελλόριζο,
  • η αντίθεσή της στο τουρκο–λιβυκό μνημόνιο.
• Δίνει συνεκτικότητα στην ελληνική ΑΟΖ από Ιόνιο–Κρήτη μέχρι Ανατολική Μεσόγειο.
• Αποτελεί μήνυμα στρατηγικής αυτοπεποίθησης: η Ελλάδα παύει να εμφανίζεται σαν «αιώνιος διστακτικός» που φοβάται κάθε κίνηση.

Ρίσκα

• Μπορεί να προκαλέσει κρίση τύπου 2020 (Oruc Reis), αλλά ακόμη πιο ανατολικά:
  • εντατική τουρκική παρουσία γύρω από Καστελλόριζο,
  • πιθανές παρενοχλήσεις ερευνητικών/γεωτρύπανων.
• Απαιτεί:
  • στρατιωτική ετοιμότητα σε απόσταση από τον κύριο εθνικό κορμό,
  • σαφείς διπλωματικές γραμμές με χώρες όπως Γαλλία, ΗΠΑ, Ισραήλ, σε περίπτωση κλιμάκωσης.

Αν δεν είσαι έτοιμος να υπερασπιστείς στην πράξη αυτό που οριοθετείς στα χαρτιά, υπάρχει ο κίνδυνος να υποσκάψεις ο ίδιος το κύρος της κίνησής σου.

Ρητή αμυντική συμφωνία Ελλάδας–Ισραήλ: υπέρ, κατά και σενάρια

Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα είναι μια ρητή αμυντική συμφωνία (τύπου «αμοιβαίας συνδρομής») Ελλάδας–Ισραήλ. Αξίζει; Τι κερδίζεις και τι ρισκάρεις;

Β.1. Πού βρισκόμαστε σήμερα

Σήμερα υπάρχει ήδη στενή στρατιωτική συνεργασία Ελλάδας–Ισραήλ:

• κοινές ασκήσεις (αεροπορικές, ναυτικές, ειδικών δυνάμεων),
• ισχυρή αμυντική–βιομηχανική σχέση (UAVs, εκπαίδευση πιλότων στην Καλαμάτα κ.λπ.),
• ανταλλαγή τεχνογνωσίας και πληροφοριών.

Όμως δεν υπάρχει ρήτρα τύπου: «αν δεχθείς επίθεση, έρχομαι να σε υπερασπιστώ στρατιωτικά». Πρόκειται, δηλαδή, για μια στρατηγική εταιρική σχέση, όχι για ένα «μίνι–ΝΑΤΟ» μεταξύ δύο χωρών.

Β.2. Πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια τέτοια συνθήκη

Ένα ρεαλιστικό σενάριο συνθήκης αμοιβαίας συνδρομής θα μπορούσε να περιλαμβάνει:

1. Ρήτρα βοήθειας σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης:

   «Αν ένα από τα μέρη δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του ή στα σκάφη/αεροσκάφη του στην Ανατολική Μεσόγειο, το άλλο μέρος θα παράσχει αμέσως βοήθεια με όλα τα ενδεδειγμένα μέσα που έχει στη διάθεσή του».

2. Ρητή αναφορά στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ (δικαίωμα αυτοάμυνας), ώστε να είναι σαφές ότι η συνθήκη σέβεται απολύτως το διεθνές δίκαιο.
3. Προσδιορισμό μορφών συνδρομής, που μπορεί να περιλαμβάνουν:
   • στρατιωτική βοήθεια,
   • ανταλλαγή πληροφοριών,
   • επιμελητειακή υποστήριξη (βάσεις, ανεφοδιασμός),
   • πολιτική και διπλωματική στήριξη.
4. Γεωγραφικό/θεματικό περιορισμό, π.χ. η ρήτρα να αφορά:
   • την επικράτεια των δύο χωρών,
   • την Ανατολική Μεσόγειο,
   • την προστασία ενεργειακών υποδομών (πλατφόρμες, καλώδια, αγωγούς).

Δεν χρειάζεται να είναι καρμπόν το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Μπορεί να είναι πιο «εύκαμπτη» ρήτρα, στα πρότυπα της ελληνο–γαλλικής συμφωνίας, προσαρμοσμένη στα δεδομένα Ελλάδας–Ισραήλ.

Β.3. Οφέλη για την Ελλάδα

1. Ενίσχυση αποτροπής έναντι της Τουρκίας

Μια τέτοια ρήτρα θα αναγκάσει την Τουρκία να σκεφτεί ότι μια επίθεση στην Ελλάδα ή σοβαρή κλιμάκωση στην Ανατολική Μεσόγειο μπορεί να προκαλέσει αντίδραση:

• όχι μόνο από την Αθήνα,
• αλλά και από την Ιερουσαλήμ,
• και έμμεσα από συμμάχους και εταίρους του Ισραήλ.

Η αποτροπή ενισχύεται γιατί αυξάνεται η αβεβαιότητα της Άγκυρας για το ποιοι θα αντιδράσουν και πώς.

2. Τεχνολογία, πληροφορίες και «μάτια» στην περιοχή

Μια πιο βαθιά αμυντική σχέση σημαίνει:

• πρόσβαση σε κορυφαία ισραηλινά συστήματα (ISR, drones, αντι–drones, κυβερνοάμυνα),
• καλύτερη εικόνα για κινήσεις Τουρκίας–Ιράν–συμμαχιών τους στην περιοχή,
• συστηματική ανταλλαγή πληροφοριών και εμπειρίας από έναν στρατό με συνεχή επιχειρησιακή τριβή.

3. Στρατηγικό βάρος

Η Ελλάδα εμφανίζεται ως κεντρικός πυλώνας ενός δυτικού/φιλοϊσραηλινού άξονα στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό:

• μετράει σε ΗΠΑ και Κογκρέσο,
• ενισχύει τη φωνή της Αθήνας μέσα στην ΕΕ σε ζητήματα ασφαλείας και ενέργειας.

Β.4. Οφέλη για το Ισραήλ

1. Στρατηγικό βάθος προς Δύση–Ευρώπη

Το Ισραήλ αποκτά:

• πρόσβαση σε ελληνικό εναέριο χώρο,
• χρήση ελληνικών λιμανιών (Σούδα, Αλεξανδρούπολη κ.λπ.) με συμφωνημένους κανόνες,
• εναλλακτικές διαδρομές για κρίσεις (απομάκρυνση πολιτών, ανεφοδιασμός, ναυτικές επιχειρήσεις).

2. Πολιτική στήριξη εντός ΕΕ και ΝΑΤΟ

Ελλάδα (και Κύπρος) μπορούν να λειτουργούν ως γέφυρα για τα ισραηλινά επιχειρήματα εντός ΕΕ, εξισορροπώντας πιο επικριτικές φωνές. Παράλληλα, η Ελλάδα είναι χώρα–μέλος του ΝΑΤΟ με αξιόλογη θέση στο νότιο σκέλος της Συμμαχίας.

3. Προστασία ενεργειακών συμφερόντων

Μέσα από τη συνεργασία με Ελλάδα–Κύπρο, το Ισραήλ ενισχύει την ασφάλεια:

• της ισραηλινής ΑΟΖ,
• των πλατφορμών φυσικού αερίου,
• των καλωδίων και ενεργειακών υποδομών.

Β.5. Κίνδυνοι και κόστη για την Ελλάδα

1. Εμπλοκή σε πολέμους του Ισραήλ

Αν το Ισραήλ βρεθεί:

• σε μετωπική σύγκρουση με Χεζμπολάχ/Λίβανο,
• ή σε κλιμάκωση με το Ιράν (π.χ. πυραυλικές επιθέσεις, ναυτικές συγκρούσεις),

μια αυστηρή ρήτρα αμοιβαίας άμυνας μπορεί να πιέσει την Ελλάδα:

• να προσφέρει έστω περιορισμένη στρατιωτική/επιμελητειακή συνδρομή,
• να δώσει διευκολύνσεις σε βάσεις, πληροφορίες, ναυτική παρουσία κ.λπ.

Ακόμη κι αν αυτή η συνδρομή δεν σημαίνει άμεση εμπλοκή σε μάχες, η Ελλάδα θα μπει στο «ραντάρ» αντιπάλων του Ισραήλ (Ιράν, σιιτικές πολιτοφυλακές, τζιχαντιστικές οργανώσεις) ως μέρος του προβλήματος.

2. Τριβές με αραβικό/μουσουλμανικό κόσμο

Παρότι αρκετά αραβικά κράτη έχουν εξομαλύνει σχέσεις με το Ισραήλ (ΗΑΕ, Μπαχρέιν κ.λπ.), μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης σε αραβικές/μουσουλμανικές κοινωνίες παραμένει πολύ ευαίσθητο στο Παλαιστινιακό και σε πολεμικές συγκρούσεις.

Μια ρητή αμυντική συμμαχία μπορεί:

• να δυσκολέψει ορισμένες διπλωματικές ισορροπίες της Ελλάδας,
• να χρησιμοποιηθεί προπαγανδιστικά από την Τουρκία και ισλαμιστικά δίκτυα εναντίον της Αθήνας.

3. Όξυνση σχέσης με την Τουρκία

Με μια τέτοια συμφωνία, η Τουρκία θα δει την Ελλάδα ως:

• συνειδητό εργαλείο ισραηλινής/δυτικής περικύκλωσης,

και πιθανότατα θα αντιδράσει:

• αυξάνοντας την πίεση σε Αιγαίο και Έβρο,
• ενισχύοντας ρόλο σε Λιβύη, Βαλκάνια και άλλες περιοχές ενδιαφέροντός της,
• ίσως φλερτάροντας περισσότερο με Ρωσία–Ιράν σε συγκεκριμένα πεδία, ως «αντιστάθμισμα».

4. Εσωτερική πολιτική και ισορροπίες στην ΕΕ

Στο εσωτερικό της Ελλάδας, θα χρειαστεί σοβαρή εξήγηση του γιατί η χώρα δεσμεύεται αμυντικά με ένα κράτος που βρίσκεται σχεδόν μόνιμα σε κατάσταση έντασης ή πολέμου.

Στην ΕΕ, κράτη με πιο επικριτική στάση απέναντι στο Ισραήλ (Ιρλανδία, Βέλγιο, Ισπανία κ.ά.) μπορεί να βλέπουν την Ελλάδα ως σαφή σύμμαχο του Τελ Αβίβ, αναζητώντας αντισταθμιστικές ισορροπίες σε άλλα πεδία (π.χ. οικονομικά, μεταναστευτικό).

Β.6. Κίνδυνοι και κόστη για το Ισραήλ

1. Δέσμευση σε ελληνοτουρκική αντιπαράθεση

Το Ισραήλ θα πρέπει να υπολογίζει ότι κάθε σοβαρή κρίση Ελλάδας–Τουρκίας μπορεί να του χτυπήσει την πόρτα για:

• στρατιωτική ή πολιτική συνδρομή,
• ανάληψη κόστους απέναντι σε μια μεγάλη χώρα του ΝΑΤΟ.

Χάνει έτσι ένα μέρος της ευελιξίας του, αν κάποια στιγμή θελήσει να βελτιώσει σχέσεις με την Τουρκία για δικούς του λόγους.

2. Αντιδράσεις από Τουρκία και άλλους εταίρους

Η Τουρκία ήδη διαμαρτύρεται για τις σχέσεις Ισραήλ–Ελλάδας–Κύπρου. Μια ρητή αμυντική συνθήκη θα θεωρηθεί σχεδόν ως «εχθρικό μπλοκ». Το Ισραήλ μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με:

• πιέσεις της Τουρκίας μέσα στο ΝΑΤΟ,
• αντιδράσεις από χώρες με ειδικές σχέσεις με την Άγκυρα (Αζερμπαϊτζάν κ.ά.).

3. Επιβάρυνση επιχειρησιακού σχεδιασμού

Οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις σχεδιάζουν ήδη για:

• βόρεια (Λίβανος, Συρία, Χεζμπολάχ),
• ανατολικά (Ιράν),
• Γάζα και άλλες εστίες.

Μια ρήτρα συνδρομής σε πιθανή ελληνοτουρκική κρίση στην Ανατολική Μεσόγειο προσθέτει μια ακόμη σοβαρή μεταβλητή στον επιχειρησιακό τους σχεδιασμό.

Β.7. Ενδεικτικά σενάρια για στάθμιση

Σενάριο 1: Τουρκική παρενόχληση ελληνικού ερευνητικού/γεωτρύπανου νότια του Καστελλόριζου

Με ρήτρα Ελλάδας–Ισραήλ:

• Η Ελλάδα θα μπορούσε να ζητήσει:
  • ισραηλινές πληροφορίες (ISR),
  • ενδεχομένως παρουσία ισραηλινού πλοίου/αεροσκάφους σε κοινές ασκήσεις κοντά στην περιοχή, ως σήμα αποτροπής.
• Το Ισραήλ:
  • θα μπορούσε να προσφέρει μη φονική υποστήριξη (ISR, παρουσία), χωρίς να ανοίξει πυρ,
  • αλλά η ίδια η παρουσία του θα ανέβαζε το ρίσκο για την Τουρκία.

Σενάριο 2: Βαριά κρίση στην κυπριακή ΑΟΖ με τουρκικό γεωτρύπανο

• Ελλάδα και Κύπρος θεωρούν ότι παραβιάζονται κυριαρχικά δικαιώματα κράτους–μέλους ΕΕ και ζητούν στήριξη από το Ισραήλ.
• Το Ισραήλ μπορεί να:
  • στείλει ναυτικές/αεροπορικές μονάδες σε κοινές ασκήσεις με Ελλάδα–Κύπρο,
  • δηλώσει δημόσια ότι «η ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου είναι κοινό ζήτημα».
• Η Τουρκία θα πρέπει να σταθμίσει αν αξίζει να κλιμακώσει περαιτέρω όταν απέναντί της βλέπει όχι μόνο Ελλάδα–Κύπρο, αλλά και Ισραήλ.

Σενάριο 3: Πόλεμος Ισραήλ–Χεζμπολάχ με κίνδυνο εμπλοκής Ιράν

Αν το Ισραήλ δεχθεί μαζικές επιθέσεις ρουκετών/πυραύλων και απαντήσει με μεγάλες επιχειρήσεις σε Λίβανο/Συρία, και αν υπάρξει εμπλοκή Ιράν (επιθέσεις σε πλοία, drones κ.λπ.), τότε:

• Το Ισραήλ μπορεί να ζητήσει από την Ελλάδα:
  • χρήση ελληνικών λιμένων για στάθμευση/ανεφοδιασμό πλοίων,
  • διευκολύνσεις διέλευσης.
• Με ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, η Ελλάδα δεν μπορεί απλώς να μείνει ουδέτερη, αλλά οφείλει να προσφέρει κάποιο είδος συνδρομής – έστω περιορισμένο.

Εδώ είναι το σημείο όπου πολλοί Έλληνες ρεαλιστές θα αναρωτηθούν: «Θέλω τόσο βαθιά δέσμευση ή αρκεί μια πιο χαλαρή στρατηγική σχέση;»

Β.8. Πιο ρεαλιστική «μεσαία λύση»

Με βάση όλα τα παραπάνω, μια πιο ρεαλιστική και ωφέλιμη για την Ελλάδα προσέγγιση μπορεί να είναι η εξής:

1. Όχι τυπικό άρθρο 5, αλλά συμφωνία «ενισχυμένης στρατηγικής εταιρικής σχέσης» που θα προβλέπει:
   • ρητές διαβουλεύσεις και υποβοήθηση σε περίπτωση απειλής,
   • κοινή προστασία θαλάσσιων ενεργειακών υποδομών στην Ανατολική Μεσόγειο.
2. Εμβάθυνση πρακτικής συνεργασίας:
   • περισσότερες και πιο σύνθετες κοινές ασκήσεις,
   • συνδυασμένα κέντρα εκπαίδευσης,
   • κοινά προγράμματα σε UAV/αντι–UAV, κυβερνοασφάλεια, ISR.
3. Συμμετοχή ΗΠΑ/Γαλλίας όπου γίνεται, ώστε η σχέση Ελλάδα–Ισραήλ να εμφανίζεται ως μέρος μιας ευρύτερης δυτικής αρχιτεκτονικής ασφάλειας, όχι ως «μοναχικό μπλοκ».

Έτσι:

• κερδίζεις πολύ μεγαλύτερη αποτροπή και σύνδεση με το Ισραήλ,
• χωρίς να φορτωθείς το πλήρες βάρος μιας απόλυτης ρήτρας τύπου άρθρου 5 που σε μπλέκει σε κάθε πόλεμο του Ισραήλ.

Σύνοψη και στρατηγικό συμπέρασμα

• Η ελληνοκυπριακή οριοθέτηση με συνεκτίμηση της Στρογγύλης/Καστελλόριζου θα ήταν ένα μεγάλο στρατηγικό βήμα για Ελλάδα–Κύπρο. Είναι νομικά και πολιτικά ορθό, αλλά φέρει πραγματικό κίνδυνο κλιμάκωσης με την Τουρκία – άρα απαιτεί ταυτόχρονη στρατιωτική και διπλωματική ετοιμότητα να υποστηριχθεί.
• Μια ρητή αμυντική συμμαχία με το Ισραήλ θα ενίσχυε την αποτροπή, αλλά φέρνει μαζί της βαριά ρίσκα εμπλοκής στις συγκρούσεις του Ισραήλ και περαιτέρω όξυνση με την Τουρκία. Πιθανώς πιο έξυπνο για την Ελλάδα είναι ένα «ενισχυμένο στρατηγικό εταιρικό πλαίσιο», παρά μια απόλυτη ρήτρα τύπου άρθρου 5.

Στο τέλος της ημέρας, η σοβαρή αποτρεπτική αρχιτεκτονική Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–Αιγύπτου, μέσα στο διεθνές δίκαιο και με στόχο τη σταθερότητα, δεν υπόσχεται «μαγικές λύσεις». Υπόσχεται όμως κάτι πιο ρεαλιστικό και πολύτιμο: να κάνει την κλιμάκωση τόσο ακριβή και επικίνδυνη για όποιον την επιχειρήσει, ώστε να προτιμά τον διάλογο και τον συμβιβασμό από τις πράξεις υψηλού ρίσκου.

Αυτό είναι, πρακτικά, το νόημα της αποτροπής στην Ανατολική Μεσόγειο του 21ου αιώνα.

---

Πόροι Εμβάθυνσης από την Αναζήτηση Google

Εξερευνήστε περισσότερα σχετικά με τις βασικές έννοιες που αναφέρονται στην παρούσα ανάρτηση με επιμελημένες πληροφορίες απευθείας από την Google.

Εγγραφή στο ενημερωτικό

Όνομα

Διεύθυνση email *