Η ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική: ένα τεράστιο πείραμα χωρίς σχέδιο
Κάθε φθινόπωρο παίζεται το ίδιο έργο. Οι τιμές ανεβαίνουν, οι υπουργοί συγκαλούν έκτακτες συσκέψεις, οι Βρυξέλλες βγάζουν ανακοινώσεις για «συντονισμένη απάντηση» και οι πολίτες πληρώνουν τον λογαριασμό.
Κάποια στιγμή ο Μάρτιος φέρνει ζέστη, η πίεση πέφτει και όλοι κάνουν πως το πρόβλημα λύθηκε. Τον επόμενο χειμώνα ξαναρχίζουμε από την αρχή, με τα ίδια λόγια και με διαφορετικούς αριθμούς στους λογαριασμούς.
Αν κάποιος επαναλαμβάνει το ίδιο λάθος δεκαπέντε χρόνια, είναι δύσκολο να το πεις κακοτυχία. Μάλλον το πρόβλημα βρίσκεται στο ίδιο το σύστημα, όχι στις συγκυρίες που το ταρακουνούν κάθε τόσο.
Τρία διαφορετικά στρατόπεδα σε ένα κοινό σπίτι
Το πρώτο που πρέπει να καταλάβει κανείς είναι ότι δεν υπάρχει «ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική» με την έννοια που φανταζόμαστε. Υπάρχουν είκοσι επτά εθνικές πολιτικές που κολλήθηκαν μεταξύ τους με ταινία, και η ταινία φαίνεται σε κάθε γωνία.
Η Γαλλία και η πυρηνική της κληρονομιά
Η Γαλλία στηρίζει την πυρηνική της ενέργεια και τη θεωρεί θέμα κυριαρχίας, όχι απλώς επιλογή τεχνολογίας. Το Παρίσι δεν συζητάει για κλιματικούς στόχους όταν μιλάει για αντιδραστήρες, συζητάει για το αν θα εξαρτάται από κάποιον άλλον για το ρεύμα του. Αυτή η λογική έχει κόστος και έχει όφελος, αλλά τουλάχιστον είναι συνεπής.
Η Γερμανία που έκλεισε τους αντιδραστήρες μέσα στην κρίση
Η Γερμανία έκλεισε τους τελευταίους πυρηνικούς της σταθμούς το 2023, την ώρα που η ήπειρος βρισκόταν στη χειρότερη ενεργειακή κρίση των τελευταίων δεκαετιών, και συνεχίζει να βασίζεται σε φυσικό αέριο και λιγνίτη όσο περιμένει τις ανανεώσιμες. Σχεδιάζει καινούργιες μονάδες αερίου για να καλύψει τα κενά, δηλαδή κλειδώνει μια νέα εξάρτηση από το ίδιο καύσιμο που μόλις την πλήγωσε.
Πολωνία, Ιβηρική, νησιά και ο ελληνικός λαβύρινθος
Η Πολωνία εξαρτάται από τον άνθρακα, με ό,τι αυτό σημαίνει για την κοινωνία των περιοχών που ζουν από τα ορυχεία. Η Ισπανία και η Πορτογαλία έχουν ήλιο και αέρα με το παραπάνω, αλλά ελάχιστες διασυνδέσεις με την υπόλοιπη ήπειρο, οπότε το πλεόνασμά τους μένει συχνά εγκλωβισμένο στη χερσόνησο. Η Κύπρος και η Μάλτα δεν έχουν καν αγορά ηλεκτρισμού με την πλήρη έννοια, αφού τα δίκτυά τους είναι απομονωμένα.
Η Ελλάδα προσπαθεί να βγει από τον λιγνίτη, ενώ οι τιμές της χονδρικής την κατατάσσουν συχνά ανάμεσα στις ακριβότερες της Ευρώπης. Στις 20 Οκτωβρίου η μέση χονδρική τιμή στη χώρα έφτασε τα 247,82 ευρώ ανά μεγαβατώρα, το υψηλότερο επίπεδο από το 2023, με κάποιες ώρες να ξεπερνούν ακόμη και τα 400 ευρώ, την ώρα που το αέριο στην Ευρώπη κινούνταν γύρω στα 90 ευρώ. Δεν είναι αριθμός για σεμινάριο οικονομικών, είναι ο αριθμός που θα βρει μπροστά του ο λογιστής μιας βιοτεχνίας τον Φεβρουάριο.
Όλες αυτές οι χώρες δουλεύουν πάνω σε μία κοινή αγορά ηλεκτρισμού και υπόσχονται κοινούς στόχους. Κάθε χώρα όμως έχει διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικά συμφέροντα, και κανείς δεν έχει καθίσει να αποφασίσει ποιος θα παράγει τι, με ποιο κόστος και με ποιον τρόπο θα το μοιραστούμε. Όταν έρχεται η κρίση, ο καθένας τραβάει προς τη δική του πλευρά.
Το παραδέχτηκε, λίγο πολύ, και η ίδια η Πρόεδρος της Επιτροπής μετά την τελευταία σύνοδο: δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλους, γιατί τα κράτη μέλη έχουν διαφορετικά ενεργειακά μείγματα και χρειάζεται, όπως είπε, ένα ολόκληρο παζλ από δράσεις. Όταν το λέει αυτό η ίδια η επικεφαλής του οργάνου που υποτίθεται ότι σχεδιάζει, καταλαβαίνεις σε ποιο σημείο βρισκόμαστε.
Η εξάρτηση που την ονομάσαμε «στρατηγική»
Πριν από το 2022 η Ευρώπη αγόραζε από τη Ρωσία ένα πολύ μεγάλο μερίδιο του αερίου που κατανάλωνε. Με τα σημερινά στοιχεία της Επιτροπής, μιλάμε για ένα ποσοστό που ξεκινούσε γύρω στο 45% των εισαγωγών. Όποιος το επισήμαινε τότε αντιμετωπιζόταν σαν γκρινιάρης. Το αέριο ήταν φθηνό, οι αγορές «θα τα έφερναν σε ισορροπία» και η αλληλεξάρτηση θα μας προστάτευε από πολέμους. Ξέρουμε πού οδήγησε αυτή η λογική.
Μετά το σοκ πήραμε τις σωστές αποφάσεις με τον χειρότερο δυνατό τρόπο. Βρήκαμε άλλους προμηθευτές, κυρίως LNG από τις ΗΠΑ και το Κατάρ, σε πολύ ψηλότερες τιμές και κάτω από την πίεση του χρόνου. Η εξάρτηση δεν εξαφανίστηκε, απλώς άλλαξε διεύθυνση. Σήμερα το ρωσικό αέριο έχει πέσει γύρω στο 12% και από τον Ιανουάριο του 2027 απαγορεύονται και οι εισαγωγές ρωσικού LNG. Αυτό είναι πραγματικό επίτευγμα. Είναι όμως και η μετάβαση από έναν αγωγό σε ένα καράβι, και το καράβι θέλει ναύλους, στενά ανοιχτά και διαθέσεις τρίτων.
Και φέτος, με νέα ένταση στη Μέση Ανατολή, βλέπουμε ότι οι αποθήκες αερίου έφτασαν στις αρχές Οκτωβρίου στο χαμηλότερο εποχικό επίπεδο που έχει καταγραφεί από το 2011, στο 72,4%, έναντι περίπου 83% ένα χρόνο νωρίτερα. Υπάρχουν προειδοποιήσεις ότι ίσως χρειαστεί να περικοπεί η ζήτηση τον χειμώνα, με εκτιμήσεις αναλυτών να μιλούν για μείωση γύρω στο 7% στην κατανάλωση αερίου από τον Νοέμβριο ως τον Μάρτιο. Τέσσερα χρόνια μετά το «ξύπνημα», η ήπειρος μπαίνει ξανά στον χειμώνα με την ανησυχία της προηγούμενης φοράς, μόνο που τώρα ξέρουμε και τα νούμερα.
Ας τα πούμε με τη γλώσσα της αγοράς, γιατί είναι πιο ξεκάθαρα. Από το τέλος Φεβρουαρίου οι τιμές του αερίου έχουν ανέβει περίπου 140% και του ντίζελ έχουν διπλασιαστεί. Το κόστος των εισαγόμενων ορυκτών καυσίμων για την Ευρώπη αυξήθηκε κατά περίπου 100 δισ. ευρώ, χωρίς, όπως το έθεσε η Πρόεδρος της Επιτροπής, ούτε ένα επιπλέον μόριο ενέργειας. Αγόρασε δηλαδή το ίδιο πράγμα, πολύ πιο ακριβά.
Το παράδοξο της τιμής
Υπάρχει και ένα ζήτημα που σχεδόν κανείς δεν εξηγεί καθαρά στον απλό καταναλωτή. Στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού η τιμή ορίζεται από την ακριβότερη μονάδα που χρειάζεται για να καλυφθεί η ζήτηση της στιγμής. Πολύ συχνά αυτή είναι μια μονάδα φυσικού αερίου. Έτσι, μια ώρα με άφθονο αέρα και ήλιο μπορεί να έχει σχεδόν μηδενική τιμή, ενώ η επόμενη ώρα, με σύννεφα και χωρίς άνεμο, εκτοξεύει τον λογαριασμό.
Στην Ελλάδα αυτό το «παιχνίδι» το ζούμε καθημερινά. Σε μια τυπική μέρα του Σεπτεμβρίου, η χαμηλότερη ωριαία τιμή καταγράφηκε λίγο πριν το μεσημέρι, σχεδόν στο μηδέν, και η υψηλότερη μετά τις εννιά το βράδυ, σε επίπεδα πάνω από είκοσι φορές μεγαλύτερα. Το ίδιο δίκτυο, η ίδια χώρα, ο ίδιος μήνας. Ο νοικοκύρης δεν βλέπει ποτέ την ωριαία τιμή, βλέπει μόνο το τελικό ποσό και την αύξηση.
Το σύστημα αυτό σχεδιάστηκε για έναν κόσμο με σταθερές μονάδες παραγωγής, όπου το κόστος του καυσίμου ήταν προβλέψιμο και η ζήτηση το μόνο που μεταβαλλόταν. Σήμερα προσπαθούμε να το χρησιμοποιήσουμε για έναν κόσμο με μεγάλο μερίδιο μεταβλητών ανανεώσιμων, χωρίς να έχουμε χτίσει αρκετή αποθήκευση και αρκετά δίκτυα. Ο πιο πρόχειρος τρόπος να το διορθώσεις είναι να μπαλώνεις: μια επιδότηση εδώ, ένα πλαφόν εκεί, μια έκτακτη έκπτωση παραπέρα.
Η πολιτική των μπαλωμάτων
Τα μπαλώματα έχουν κόστος, και μάλιστα μετρήσιμο. Σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής, από την έναρξη της κρίσης στη Μέση Ανατολή 25 από τα 27 κράτη μέλη έχουν πάρει δημοσιονομικά μέτρα για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, με κόστος 17,9 δισ. ευρώ μέσα στο 2026, περίπου 0,1% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ.
Είναι χρήμα φορολογουμένων που πηγαίνει για να μειώσει προσωρινά το σύμπτωμα. Και το χειρότερο είναι ότι πάνω από τα δύο τρίτα αυτής της στήριξης πήγε σε οριζόντιες παρεμβάσεις, κυρίως μειώσεις ειδικών φόρων και άλλων έμμεσων επιβαρύνσεων στα καύσιμα, αντί για στοχευμένη ενίσχυση σε όσους πραγματικά δεν αντέχουν. Δεν χτίζει ούτε ένα μεγαβάτ νέας ισχύος, ούτε ένα χιλιόμετρο καλωδίου, ούτε μια μπαταρία.
Τι είπαν οι ηγέτες τον Οκτώβριο
Την ίδια στιγμή, στο Συμβούλιο τα συμβατικά σχέδια επανέρχονται. Οι ηγέτες ζήτησαν στη σύνοδο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου νέα βραχυπρόθεσμα μέτρα για τις υψηλές τιμές και επικαιροποιημένη εκτίμηση επιπτώσεων για το ETS2, το νέο σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων για τα καύσιμα των μεταφορών και της θέρμανσης, που προβλέπεται να ξεκινήσει το 2028. Στο ίδιο κείμενο επανέρχεται η ανάγκη για μια διαφανή και προβλέψιμη αγορά άνθρακα, με περιορισμό των διακυμάνσεων και μετριασμό της επίδρασής τους στις τιμές του ηλεκτρισμού.
Η Ιταλία και η Τσεχία ζητούν να παγώσει η απορρόφηση περίπου 190 εκατομμυρίων δικαιωμάτων από το αποθεματικό σταθερότητας της αγοράς, δηλαδή περίπου το 39% του ετήσιου όγκου δημοπρασιών. Και η Πρόεδρος της Επιτροπής μιλά για ενίσχυση των κοινών αγορών ενέργειας, με μια ομάδα εργασίας που θα αναθέσει σε έναν χειριστή αγοράς να αγοράζει συγκεντρωτικά, πέρα από το αέριο και για άλλες πηγές. Στο πακέτο μπαίνουν ακόμη η απελευθέρωση 100 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου και ντίζελ σε συνεννόηση με τις G7, ένας στρατηγικός διάλογος για τα ευρωπαϊκά διυλιστήρια και μια παράταση ενός έτους στις υποχρεώσεις για το μεθάνιο.
Γιατί η αβεβαιότητα είναι πιο ακριβή από την υψηλή τιμή
Όλα αυτά είναι χρήσιμα για το επόμενο εξάμηνο. Το πρόβλημα είναι το μήνυμα που στέλνουν για την επόμενη εικοσαετία. Το να αλλάζεις τους κανόνες της αγοράς άνθρακα ανάλογα με το πόσο πονάει το πορτοφόλι εκείνη τη στιγμή είναι το χειρότερο μήνυμα προς όποιον πρέπει να επενδύσει.
Μια εταιρεία που σκέφτεται εργοστάσιο, αιολικό πάρκο ή γραμμή μεταφοράς για είκοσι χρόνια δεν μπορεί να σχεδιάσει όταν οι κανόνες αλλάζουν κάθε εξάμηνο. Θα ζητήσει υψηλότερη απόδοση για να καλύψει το ρίσκο, ή απλώς θα πάει αλλού. Η αβεβαιότητα κοστίζει, και στο τέλος πληρώνεται από τον καταναλωτή, είτε μέσω του λογαριασμού είτε μέσω των φόρων.
Δίκτυα, άδειες και η ατελείωτη γραφειοκρατία
Αυτό που ενοχλεί περισσότερο είναι ότι τα πιο ουσιαστικά προβλήματα δεν είναι ιδεολογικά, είναι τεχνικά και γραφειοκρατικά. Σε πολλές χώρες ένα έργο ανανεώσιμης ενέργειας περιμένει χρόνια για άδεια. Μετά την άδεια περιμένει για σύνδεση. Και αν συνδεθεί, συχνά το δίκτυο δεν μπορεί να απορροφήσει την ενέργειά του, με αποτέλεσμα να περικόπτεται η παραγωγή ακριβώς τις ώρες που θα έπρεπε να μας φθηνύνει.
Η Ελλάδα το γνωρίζει καλά από τις περικοπές στα φωτοβολταϊκά. Την περίοδο Ιανουαρίου έως Σεπτεμβρίου του 2026, το ποσοστό της δυνητικής παραγωγής των φωτοβολταϊκών που λειτουργούν με λειτουργική ενίσχυση και δεν αποζημιώνεται έφτασε το 34,2%, έναντι 21,3% στο αντίστοιχο διάστημα του 2025. Οι περικοπές που το 2025 κυμάνθηκαν γύρω στις 2 TWh εκτιμάται ότι φέτος θα φτάσουν τις 3,3 έως 3,7 TWh, αύξηση της τάξης του 75%. Στο σύστημα έχουν συνδεθεί περίπου 19 GW ανανεώσιμων, αναμένονται άλλα 500 MW ως το τέλος του έτους, και δρομολογούνται περίπου 800 MW αποθήκευσης.
Δηλαδή έχουμε χτίσει αρκετή φτηνή παραγωγή ώστε να την πετάμε. Αυτό δεν είναι ιδεολογία, είναι σπατάλη με τη στενότερη έννοια του όρου.
Οι διασυνδέσεις ανάμεσα στις χώρες θα έλυναν μεγάλο μέρος του προβλήματος, αφού ο ήλιος της Ισπανίας θα μπορούσε να καλύπτει ανάγκες στη Γερμανία. Όμως τα διασυνοριακά έργα προχωρούν αργά, γιατί κάθε χώρα έχει δικό της ρυθμιστή, δικούς της κανόνες και δικά της συμφέροντα. Ένα καλώδιο που διασχίζει δύο σύνορα χρειάζεται δύο εγκρίσεις, δύο χρηματοδοτικά σχήματα και συχνά δύο διαφορετικές απόψεις για το ποιος κερδίζει. Η Ευρώπη έχει μιλήσει για ενιαία αγορά ενέργειας δεκαετίες, αλλά ακόμη δεν έχει ενιαίο δίκτυο.
Τι θα σήμαινε πραγματικά «γενική φασίνα»
Η φράση «χρειάζεται γενική φασίνα» δεν σημαίνει ότι όλα πρέπει να γκρεμιστούν. Σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να λειτουργούμε με επιτροπές και να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε σαν να είμαστε μία οικονομία. Τέσσερα πράγματα φαίνονται απαραίτητα.
Πρώτον, ειλικρινής ενεργειακός χάρτης
Κάθε χώρα να δηλώνει τι μείγμα θέλει και με ποιο κόστος, με αριθμούς που μπορούν να ελεγχθούν και όχι με ευχολόγια. Η πυρηνική ενέργεια να συζητιέται με νούμερα και όχι με συνθήματα, ανεξάρτητα από το πού τοποθετείται κανείς ιδεολογικά. Αν μια χώρα θέλει αέριο ως γέφυρα, να πει πόσο θα κοστίσει η γέφυρα και πότε θα φύγει.
Δεύτερον, δίκτυα και αποθήκευση πρώτα
Δεν έχει νόημα να χτίζουμε παραγωγή που δεν μπορεί να φτάσει στον καταναλωτή. Οι επενδύσεις σε γραμμές, διασυνδέσεις και μπαταρίες πρέπει να μπουν στην κορυφή της λίστας, με ταχύτερες άδειες και με δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα σύνδεσης. Ένα έργο που περιμένει πέντε χρόνια για να συνδεθεί δεν είναι καθυστέρηση της αγοράς, είναι ακύρωση της επένδυσης.
Τρίτον, σταθερό ρυθμιστικό πλαίσιο
Αν η τιμή του άνθρακα είναι εργαλείο πολιτικής, να μην αλλάζει κάθε φορά που μια κυβέρνηση πιέζεται. Όποιος επενδύει πρέπει να ξέρει τι ισχύει για δέκα και είκοσι χρόνια. Η στήριξη σε όσους πλήττονται πρέπει να είναι στοχευμένη και προσωρινή, με ημερομηνία λήξης γραμμένη από την αρχή, όχι μια γενική επιδότηση που βαφτίζεται κοινωνική πολιτική.
Τέταρτον, μια πιο διαφανής αγορά
Οι καταναλωτές να καταλαβαίνουν τι πληρώνουν και γιατί, με λογαριασμούς που εξηγούν το κόστος της ενέργειας, τα δίκτυα και τους φόρους ξεχωριστά. Και ο σχεδιασμός της τιμολόγησης να μην αφήνει ένα ακριβό καύσιμο να καθορίζει το κόστος όλων των άλλων, ειδικά όταν το φθηνό ρεύμα από τον ήλιο και τον αέρα υπάρχει αλλά δεν μπορεί να πουληθεί.
Και ο αντίλογος
Για να είμαστε δίκαιοι, οι υπέρμαχοι της σημερινής πορείας έχουν και αυτοί επιχειρήματα, και μάλιστα ισχυρά.
Στις συμπερασματικές τους δηλώσεις οι ηγέτες υποστηρίζουν ότι η ενεργειακή μετάβαση, δηλαδή ηλεκτροδότηση, ανανεώσιμες, δίκτυα, αποθήκευση και ενεργειακή απόδοση, είναι η πιο αποτελεσματική στρατηγική για αυτονομία και χαμηλότερες τιμές μακροπρόθεσμα. Λένε ότι η ευρωπαϊκή προσέγγιση έχει ήδη μειώσει δραματικά την εξάρτηση από τη Ρωσία, από το 45% στο 12%, και ότι πάνω από το 70% του ηλεκτρισμού μας προέρχεται πλέον από εγχώριες και καθαρές πηγές, ανανεώσιμες και πυρηνικές μαζί.
Λένε επίσης ότι οι ανανεώσιμες κάνουν ήδη φθηνότερο τον ηλεκτρισμό τις ώρες που παράγουν, ότι η τιμολόγηση του άνθρακα χρηματοδοτεί επενδύσεις και ότι η διακυμαντικότητα των ορυκτών καυσίμων είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο πρέπει να τα αφήσουμε. Θεωρούν, τέλος, ότι η αργή διαδικασία συναίνεσης ανάμεσα σε 27 κράτη είναι το τίμημα μιας δημοκρατικής ένωσης και όχι αποτυχία σχεδιασμού. Κανείς δεν μπορεί να τους κατηγορήσει ότι λένε ψέματα.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Ευρώπη πρέπει να αλλάξει κατεύθυνση. Είναι αν ο ρυθμός και ο τρόπος με τον οποίο το κάνει αντέχουν μέχρι να έρθουν τα δίκτυα, η αποθήκευση και η φθηνή παραγωγή που υπόσχεται. Αν ο λογαριασμός της μετάβασης πέφτει κάθε χειμώνα σε ανθρώπους που δεν έχουν περιθώριο να τον πληρώσουν, η μετάβαση θα χάσει τη συγκατάθεση που χρειάζεται για να ολοκληρωθεί.
Μέχρι να το λύσουμε αυτό, κάθε χειμώνας θα μοιάζει με στοίχημα. Και κάθε Μάρτιος με μια ανακούφιση που δεν κρατάει ποτέ, μέχρι το επόμενο φθινόπωρο, μέχρι την επόμενη σύνοδο, μέχρι την επόμενη ανακοίνωση για «συντονισμένη απάντηση».
0 Σχόλια
0 Σχόλια